Στα "ψιλά γράμματα" ενός νομοθετήματος, και ιδίως στις εγκυκλίους "εφαρμογής" του, κρύβονται συχνά οι κρίσιμες αιρέσεις που καθορίζουν αν μια εξαγγελλόμενη μεταρρύθμιση θα λειτουργήσει στην πράξη ή αν θα μείνει στα χαρτιά. Η πρόσφατη εγκύκλιος για την αντικατάσταση δικαιολογητικών με υπεύθυνη δήλωση αποδεικνύει ακριβώς αυτό το χάσμα ανάμεσα στις κυβερνητικές διακηρύξεις και στις πραγματικές δυνατότητες (ή προθέσεις;) για πραγματικές μεταρρυθμίσεις.
Πολλοί έσπευσαν να χειροκροτήσουν τους συντάκτες της πρόσφατης εγκυκλίου του Υπουργείου Εσωτερικών με θέμα: «Επί της εφαρμογής των διατάξεων του άρθρου 3 ν. 5293/2026» η οποία αναφέρεται στην «αντικατάσταση δικαιολογητικών με υπεύθυνη δήλωση».
Λίγοι θα θυμούνται ότι η αυτεπάγγελτη αναζήτηση δικαιολογητικών θεσπίστηκε για πρώτη φορά, το 2004, με το άρθρο 5 του Ν. 3242/2004.
Ο νόμος εκείνος κατοχύρωνε το δικαίωμα των πολιτών να εξουσιοδοτούν τη δημόσια υπηρεσία να αναζητά αυτεπάγγελτα τα απαραίτητα πιστοποιητικά από άλλες δημόσιες υπηρεσίες. Το πρόβλημά του βρισκόταν, εκεί, στην εφαρμογή του. Η σταδιακή- ατέρμονη έκδοση Κοινών Υπουργικών Αποφάσεων (ΚΥΑ), με τις οποίες καθορίζονταν τα συγκεκριμένα δικαιολογητικά που εντάσσονταν στη διαδικασία και οι αιρεσιμότητες που εμφανίστηκαν στην πορεία, ουσιαστικά ατόνησαν- δεν κατάργησαν, όμως!- την αυτεπάγγελτη αναζήτηση, η οποία εξακολουθεί να ισχύει (στα χαρτιά).
Δύο επισημάνσεις, μετά ταύτα: Κάθε προσπάθεια μείωσης της «γραφειοκρατίας», των πάσης φύσεως δικαιολογητικών και βεβαιώσεων που επιβαρύνουν τον πολίτη, άνευ λόγου, είναι θετική. Ακόμη καλύτερα, βέβαια, εάν τα πιστοποιητικά, οι βεβαιώσεις και οι δηλώσεις που καταργούνται δεν υποκαθίστανται από άλλα, ίσης ή μεγαλύτερης δυσκολίας. Απολύτως σχετική, εδώ, η συζήτηση περί ψηφιακής γραφειοκρατίας, η οποία ακυρώνει τα θετικά της ψηφιακοποίησης ρυθμίσεων και διαδικασιών.
Αυτό είχαν, άραγε, κατά νου οι συντάκτες της εγκυκλίου, όταν διευκρινίζουν ότι «με τον όρο «αυτεπάγγελτη αναζήτηση» νοούνται οι περιπτώσεις όπου «…. οι πληροφορίες αντλούνται από κατάλληλη εφαρμογή του δημοσίου φορέα…»; Χωρίς την εφαρμογή, δηλαδή, δεν υπάρχει αυτεπάγγελτη αναζήτηση. Η κρίσιμη αυτή επισήμανση επαναλαμβάνεται εκ νέου, λίγο πιο κάτω, για να μην υπάρχει καμία αμφιβολία περί των ορίων της «νέας» διαδικασίας: «Με τον όρο «αυτεπάγγελτη αναζήτηση μέσω διαλειτουργικότητας» νοούνται οι περιπτώσεις όπου οι απαιτούμενες για τη διεκπεραίωση υπόθεσης πληροφορίες τηρούνται σε πληροφοριακό σύστημα και οι αρμόδιες για τον χειρισμό της υπόθεσης αρχές έχουν κάνει τις απαιτούμενες τεχνικές υλοποιήσεις, ώστε οι πληροφορίες να αντλούνται αυτόματα».
Μ’ άλλα λόγια, η αυτεπάγγελτη αναζήτηση δεν συνιστά δικαίωμα, πολλώ δε μάλλον, απαίτηση του πολίτη αλλά διακριτική ευχέρεια της διοικήσεως.
Αλλά αυτός δεν είναι ο μοναδικός αστερίσκος. Υπάρχει κι άλλη, πολύ πιο επικίνδυνη αίρεση για τη βιωσιμότητα της «μεταρρύθμισης». Με τις λέξεις της ίδιας της εγκυκλίου: «Οι υπηρεσίες από τις οποίες αναζητούνται αυτεπαγγέλτως τα δικαιολογητικά, [….] υποχρεούνται να τα αποστέλλουν το αργότερο εντός ενός (1) μηνός. Σε περίπτωση αντικειμενικής αδυναμίας τήρησης της προθεσμίας του προηγούμενου εδαφίου, ενημερώνουν αιτιολογημένα την αρμόδια υπηρεσία που τα αναζητεί». Ποια αδυναμία είναι «αντικειμενική»; Πρώτη και καλύτερη: Η έλλειψη προσωπικού. Δεύτερη, η έλλειψη κατάλληλου προσωπικού. Τρίτη, ο μεγάλος φόρτος εργασίας. Τέταρτη, πέμπτη, κοκ., στο ίδιο μοτίβο (βλ. «πάγιες παθογένειες»).
Η ελληνική δημόσια διοίκηση έχει «καταπιεί» πολλές αντίστοιχες προσπάθειες στο παρελθόν. Χρειάζεται, γι’ αυτό, πολύ περισσότερη προσπάθεια από τους επίδοξους μεταρρυθμιστές και άντληση μαθημάτων από την εφαρμογή επιτυχημένων μεταρρυθμίσεων, με κορυφαία στο πεδίο παροχής υπηρεσιών, τα ΚΕΠ.
Πλην όμως, όχι μόνον δεν συμβαίνει αυτό αλλά εμφανίζονται προσκόμματα και δικαιολογίες που, με τον καιρό, θα «απονευρώσουν» (hollowing out) τη διακηρυγμένη επιδίωξη της εγκυκλίου: “Προϋπόθεση για να τύχει εφαρμογής η παρ. 6 είναι οι κρίσιμες πληροφορίες για την έκδοση της αιτούμενης διοικητικής πράξης ή τα δικαιολογητικά, που δύνανται να αντικαθίστανται με την υπεύθυνη δήλωση του πολίτη, να τηρούνται στα αρχεία των ως άνω φορέων χωρίς να απαιτούνται άλλες ενέργειες της Διοίκησης, όπως αυτοψίες, επιθεωρήσεις, γνωμοδοτήσεις κ.λπ.”. Καλοπροαίρετη απορία: Πώς θα γνωρίζει ο πολίτης εάν υπάρχουν «άλλες ενέργειες» και ποιες είναι;
Αλλά ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι κανένας από τους προηγούμενους φόβους δεν επαληθευτεί, υπάρχουν ορισμένες προπαρασκευαστικές ενέργειες που πρέπει να γίνουν, προκειμένου να τροχιοδρομήσει η εξαγγελόμενη «μεταρρύθμιση»:
«Ως εκ των ανωτέρω και δεδομένης της άμεσης, από τη δημοσίευση του νόμου (7-4-2026), ισχύος της νέας διάταξης, η Διοίκηση, εφόσον δεν το έχει ήδη πράξει, οφείλει, κατ’ απόλυτη προτεραιότητα: α) να εντοπίσει τις διαδικασίες στις οποίες έχει εφαρμογή η νέα διάταξη, προκειμένου να καταρτίσει άμεσα πρότυπες υπεύθυνες δηλώσεις που θα αναρτηθούν στην ιστοσελίδα έκαστης αρμόδιας υπηρεσίας και β) να μεριμνήσει ώστε οι πρότυπες υπεύθυνες δηλώσεις να είναι ευχερώς διαθέσιμες στους ενδιαφερομένους, σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή, χωρίς να αναιρείται πάντως, έως την κατάρτισή τους, η υποχρέωση των φορέων να δέχονται υπεύθυνες δηλώσεις τις οποίες συμπληρώνουν οι ενδιαφερόμενοι».
Θα τις δέχονται, αυτό είναι βέβαιον. Το τι θα τις κάνουν δεν είναι…
Κι ακόμη μια καλοπροαίρετη ερώτηση: Αφού η κυβέρνηση είχε αποφασίσει να αντικαταστήσει δικαιολογητικά και βεβαιώσεις με μια υπεύθυνη δήλωση γιατί δεν μερίμνησε για τη λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων τα οποία ζητά εκ των υστέρων;
Μήπως, εν τέλει, επειδή η ανάγκη «επικοινωνίας» (διάβαζε, προπαγάνδας/χειραγώγησης) είναι μεγαλύτερη από την ίδια τη μεταρρύθμιση;
