Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης λειτουργεί εδώ και δεκαετίες ως η μεγάλη σκηνή των πολιτικών εξαγγελιών, όπου τα «θα» παίρνουν τη μορφή «προγραμμάτων». Ανάμεσα στις πρώτες φετινές προτάσεις, ο Παναγιώτης Καρκατσούλης ξεχώρισε εκείνη για τη μεταφορά Υπουργείων «στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα», στο όνομα της αποκέντρωσης και εξηγεί τι σημαίνει πραγματική διοικητική μεταρρύθμιση και γιατί «τα Υπουργεία δεν είναι playmobil».
Η παράθεση -ή καλύτερα, τo «ξεφόρτωμα»- μια σειράς τίτλων που υποδηλώνουν ενέργειες συνοδευόμενες από το μαγικό άκλιτο μόριο «θα», βαφτίζονται, παρ’ ημίν, «προγράμματα». Αυτού του είδους τα προγράμματα αφορούν τα πολιτικά κόμματα. Αρκετές ημέρες πριν από την παρουσίασή τους, βρίσκονται, σύμφωνα με τα ΜΜΕ, σε οργασμό προετοιμασίας πράγμα που σημαίνει ότι χοντρά λάθη ή αβλεψίες αποφεύγονται.
Τα προγράμματα πρέπει να είναι «κοστολογημένα», με απλά ελληνικά, να δείχνουν σοβαρά. Η κοστολόγηση ενός τίτλου ή μιας ατάκας του τύπου «να βαθύνει η αποκέντρωση» είναι αδύνατη. Εξαιρέσεις μπορεί να υπάρχουν. Έχουν να κάνουν με μακροπρόθεσμα σχέδια, π.χ. δεκαετίας, που δείχνουν την πρόθεση του κόμματος που τα εξαγγέλλει να κυβερνήσει, τουλάχιστον αυτό το διάστημα.
Η κορυφαία στιγμή της προγραμματολαγνείας είναι η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης. Από τη χθεσινή πρώτη ξεχώρισα το «πρόγραμμα» για τη μεταφορά των υπουργείων στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Σύμφωνα με την πρόταση του κόμματος ΕΛ.Α.Σ., το υπουργείο Βιομηχανίας θα μεταφερθεί στη Θεσσαλονίκη, ενισχύοντας «τον διοικητικό και παραγωγικό ρόλο της πόλης», το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης στη Λάρισα (υποθέτω για να ενισχύσει, αντιστοίχως, τον γεωργικό τομέα), το υπουργείο Τουρισμού στο Ηράκλειο Κρήτης (κατ’ ακολουθία, για την ενίσχυση του τουρισμού), το υπουργείο Νησιωτικής Πολιτικής στη Μυτιλήνη (υποθέτω για την ενίσχυση της νησιωτικότητας) και το υπουργείο Ψηφιακής Πολιτικής στην Κοζάνη (από την οπoία, υποθέτω, θα οργανωθεί η μετάβαση από την γραφειοκρατική-πελατειακή στην ψηφιακή Ελλάδα).
Η συγκεκριμένη αναδιάταξη τοποθετείται σε ορίζοντα δεκαετίας και εντάσσεται στο ευρύτερο σχέδιο της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης για παραγωγική ανασυγκρότηση και αποκέντρωση. Μάλιστα αναφέρεται ότι η πρόταση συνδέεται με το μοντέλο της λεγόμενης «πολυκεντρικής Ελλάδας», με μεγαλύτερη διασπορά δημόσιων υπηρεσιών, διοικητικών θέσεων και οικονομικής δραστηριότητας εκτός της πρωτεύουσας.
Εν πρώτοις, να ξεκαθαρίσουμε ορισμένα εσφαλμένα σημεία του «προγράμματος»:
Α) Υπουργείο νησιωτικής πολιτικής υπάρχει. Για κάποιο λόγο συνυπάρχει με το Υπουργείο ναυτιλίας. Αλλά, τα κριτήρια για την δημιουργία και την οργάνωση των Υπουργείων στη χώρα μας ήταν πάντα ασαφή (βλ. προ 25ετίας την μελέτη μας στο: Δεκλερής Μ. Ελληνική Διοίκηση 2000). Η νησιωτικότητα και, εν γένει η περιφερειακή ανάπτυξη δεν υπηρετείται από μόνη την παρουσία ενός υπουργείου ή κάποιων υπηρεσιών του (πχ. το Μακεδονίας-Θράκης).
Β) Τα Υπουργεία δεν ενισχύουν αλλά επιβαρύνουν τον «παραγωγικό ρόλο της πόλης» (εάν βεβαίως μ’ αυτό δεν εννοούμε τους πέριξ των υπουργείων καφενέδες). Εξ ου και η κυρίαρχη αντίληψη ήταν, για πολλά χρόνια, η δημιουργία «κυβερνητικών πάρκων» εκτός του εμπορικού κέντρου της πόλης. Την ίδια άποψη είχαν και οι επιφανείς αρχιτέκτονες Δοξιάδης και Κανδύλης που πρότειναν, σε διαφορετικούς χρόνους, τη μεταφορά του συνόλου των Υπουργείων, ο μεν πρώτος στο Τατόϊ, ο δε δεύτερος στην επονομαζόμενη αθηναϊκή Ριβιέρα.
Πριν συνεχίσουμε, ορισμένες κρίσιμες παρατηρήσεις για το status των υπουργείων στην Ελλάδα:
Τα Υπουργεία δεν είναι playmobil. Δεν κόπτονται ούτε ράπτονται, κατά το δοκούν. Τα υπουργεία δημιουργούνται προκειμένου να υπηρετήσουν συγκεκριμένες δημόσιες πολιτικές που η κοινωνία και το πολιτικό σύστημα έχουν επιλέξει. Από τις δημόσιες πολιτικές τα Υπουργεία εντέλλονται: α) Να αναπτύξουν την Στρατηγική που είναι αναγκαία για την ευόδωση της συγκεκριμένης δημόσιας πολιτικής, β) Να παρακολουθούν την εξειδίκευση και την εφαρμογή της από τα υποκείμενα επίπεδα διοίκησης και τους οργανωτικούς σχηματισμούς επί των οποίων ασκούν εποπτεία και γ) να αναθεωρούν στοιχεία και προτεραιότητες της δημόσιας πολιτικής τα οποία χρήζουν αλλαγών ή συμπληρώσεων. Όλα αυτά γίνονται μέσω της έκδοσης νομοθετικών και κανονιστικών ρυθμίσεων.
Η κοινή αποστολή των Υπουργείων εκφράζεται με την ενιαία δομή τους. Δεν είναι κάθε Υπουργείο ένα ξεχωριστό βιλαέτι αλλά τμήμα ενός Υπουργικού Συμβουλίου. Κι αν το Υπουργικό Συμβούλιο είναι δυσκίνητο, όπως συμβαίνει στην Ελλάδα λόγω υπερβολικού μεγέθους, τότε εφευρίσκεται ένα «επιτελικό κράτος», δηλαδή, ένα μικρότερο υπουργικό συμβούλιο που υποκαθιστά το κανονικό.
Από τον προαναφερθέντα ρόλο τους προκύπτουν οι υποδομές, οι προϋπολογισμοί και το προσωπικό που χρειάζονται τα Υπουργεία προκειμένου να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους. Πριν λοιπόν από τον «προβληματισμό» ορισμένων ΜΜΕ για το πως θα μεταφερθούν οι χιλιάδες των υπαλλήλων στα 4 σημεία του ορίζοντα, απαιτείται η γνώση των προβλημάτων και των λύσεων που συναρτώνται με τα Υπουργεία.
Τα βασικά προβλήματα των Υπουργείων είναι, λοιπόν, ότι εξακολουθούν να μην είναι δομές στρατηγικού σχεδιασμού αλλά «λίγο-απ’-όλα». Από την μοναδική λειτουργική αξιολόγηση της ελληνικής δημόσιας διοίκησης (ΟΟΣΑ, Λειτουργική αξιολόγηση της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, 2011) προέκυψε ότι οι επιτελικές αρμοδιότητες τους δεν ξεπερνούν το 50% τoυ συνόλου, ενώ εξακολουθούν να είναι επιφορτισμένα με εκτελεστικές αρμοδιότητες τις οποίες θα έπρεπε να είχαν εκχωρήσει στην αυτοδιοίκηση. Ενώ η θέση αυτή έχει διατυπωθεί, πολλάκις, από τους ειδήμονες, η πολιτική τάξη δεν έχει προχωρήσει σε μια οργανωμένη αποκέντρωση.
Δεύτερο σημαντικό πρόβλημα στη λειτουργία τους είναι η ανυπαρξία μιας δομής πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Δηλαδή, η εδραίωση ενός συστήματος αμφίδρομης επικοινωνίας και συντονισμού των δράσεων των Υπουργείων. Σημειωτέον ότι το πρόβλημα αυτό δεν είναι τεχνικό, όπως φαίνεται, εκ πρώτης (όταν, για παράδειγμα, δεν υπάρχει επικοινωνία ακόμη και μεταξύ υπηρεσιών που βρίσκονται σε διπλανά κτίρια).
Η κτιριακή διασπορά και η έλλειψη επικοινωνίας επιδρά καταλυτικά στη δημιουργία και τη χρήση των υποδομών. Ούτε αυτές σχεδιάζονται με βάση την πραγματική λειτουργία των Υπουργείων αλλά επικάθηνται εκ των άνω αναζητώντας πεδία εφαρμογής τους στη συνέχεια.
Εν μέσω αυτού του ανορθολογισμού το ανθρώπινο δυναμικό γίνεται θύτης- όταν η ασάφεια των κανόνων παροχής υπηρεσιών υποκαθίσταται από τη βούληση των υπαλλήλων ή των πολιτικών προϊσταμένων τους- και θύμα -όταν μένουν αναξιοποίητες οι τεράστιες δυνατότητές του, όντας θύμα της αναξιοκρατίας και του πελατειασμού.
Εν κατακλείδι: Όχι, δεν είναι προτεραιότητα της διοικητικής μεταρρύθμισης η μεταφορά των Υπουργείων. Προτεραιότητα είναι η εφαρμογή των ημιτελών και παγωμένων μεταρρυθμίσεων των τελευταίων χρόνων που θυσιάστηκαν σε μια επικοινωνιακή στρατηγική έχοντας μια αμιγώς συμβολική λειτουργία.
