Μήπως η καρδιά του κράτους, η δημόσια διοίκηση, δεν είναι η πηγή του κακού αλλά γίνεται ο αποδιοπομπαίος τράγος για να σωθούν οι ελίτ;
Αν παραλληλίσουμε το κράτος με μια ανθρώπινη οντότητα το πολιτικό σύστημα θα αποτελούσε τον εγκέφαλο, ενώ αδιαμφισβήτητα η δημόσια διοίκηση θα ήταν η καρδιά. Συνεπάγεται ότι για να λειτουργεί ο οργανισμός, με όλα τα περιφερειακά του όργανα, η καρδιά πρέπει να εκτελεί τις εντολές που δίνει εγκέφαλος, διότι σε διαφορετική περίπτωση θα εμφανίζονταν προβλήματα σε διάφορα όργανα που ενδέχεται να είναι είτε ιάσιμα είτε ανίατα. Η άρνηση εκτέλεσης των εντολών ενδέχεται να οφείλεται σε λανθασμένη μεταβίβαση εκ των άνω ή σε αδυναμία εκτέλεσης λόγω της άρνησης να αποδεχθούν τις εντολές τα υπόλοιπα όργανα.
Στο πολιτικό σύστημα της Ελλάδας και σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις θεωρείται υπεύθυνη η καρδιά, παραδοχή που οδηγεί αναπόφευκτα σε αναρίθμητες και ανεφάρμοστες, πολλές φορές, μεταρρυθμίσεις-επεμβάσεις στο συγκεκριμένο όργανο που έχουν ως αποτέλεσμα την επιδείνωση της λειτουργίας του. Αναντίρρητα πάντως, εάν αποδεχτούμε ότι η ρίζα των περισσότερων δεινών της κοινωνίας είναι η δημόσια διοίκηση, θα είχαμε τρεις επιλογές: να την αντικαταστήσουμε ή να την αφαιρέσουμε ή να την επιδιορθώσουμε. Ως γνωστόν δεν υπάρχει δυνατότητα αντικατάστασης του συγκεκριμένου οργάνου, διότι πρόκειται για αυθύπαρκτο στοιχείο του δημοκρατικού κράτους, συγχρόνως δεν γίνεται να αφαιρεθεί η καρδιά διότι δεν είναι δυνατόν να θέλει να αυτοκτονήσει το κράτος, οπότε μένει μία επιλογή.
Τι συμβαίνει, όμως στην πραγματικότητα, στην Ελλάδα; Μια μικρή ιστορική υπενθύμιση είναι ικανή να αποδείξει το αυτονόητο και να διεγείρει την κριτική σκέψη. Με την επιβολή των μνημονίων στην Ελλάδα ως βασικό πρόβλημα παρουσιάστηκε ο διογκωμένος δημόσιος τομέας - περίπου 770.000 υπάλληλοι τον Ιούλιο του 2010 - ο οποίος όφειλε να περιοριστεί κατά 200.000 σε σύντομο χρονικό διάστημα, με την τότε κοινή γνώμη να συναινεί και τα γνωστά αποτελέσματα σε όλους που ήταν περικοπές αποδοχών και κατάργηση των δώρων Χριστουγέννων-Πάσχα και του επιδόματος αδείας στο δημόσιο. Πάραυτα, τον Δεκέμβριο του 2024 το μέγεθος της δημόσιας διοίκησης είναι σχεδόν ίδιο παρά την πληθώρα δημόσιων πολιτικών που ασκήθηκαν. Σύμφωνα με πρόσφατες δημοσκοπήσεις η άποψη της κοινής γνώμης σε ένα πολύ μεγάλο ποσοστό της τάξεως του 76% θεωρεί ότι το Σύνταγμα πρέπει να αναθεωρηθεί ώστε να πραγματοποιηθεί η άρση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων· τα ποσοστά, μάλιστα, εκτινάσσονται κοντά στο 90% όσον αφορά την αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων.
Σύμφωνα με τα ανωτέρω, η δημόσια διοίκηση αποτελεί σε περιόδους κρίσης τον εύκολο στόχο απόδοσης ευθυνών για τις παθογένειες του ελληνικού κράτους. Επειδή όπως προαναφέρθηκε δεν υπάρχει κράτος χωρίς δημόσια διοίκηση - σε διαφορετική περίπτωση θα αποτελούσε ιδιωτική επιχείρηση - μήπως είναι θεμιτό η διοικητική επιστήμη να καταστήσει σαφές στην κοινή γνώμη ότι ενδεχομένως εργαλειοποιείται η δημόσια διοίκηση; Τις παθογένειές της, εγγενείς ή μη, η δημόσια διοίκηση τις έχει αποδεχτεί και επιζητά την εξάλειψη τους, είναι όμως αυτές οι παθογένειες τόσο δραματικές και ανυπέρβλητες ή μήπως υπάρχει άλλος λόγος ανάδειξής τους;
Μήπως τελικά η δημόσια διοίκηση δαιμονοποιείται εσκεμμένα με στόχο την κοινωνική αντίδραση και την κατασκευή ενός αποδιοπομπαίου τράγου; Με μία κριτική προσέγγιση γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι οι διαχρονικές αναφορές στις παθογένειες της δημόσιας διοίκησης είναι ένας τεχνηέντως κατασκευασμένος ηθικός πανικός, απόρροια ενός πολιτικού κονστρουκτιβισμού, παρατήρηση που αποδεικνύεται από την ίσως εσκεμμένη αποτυχία εκσυγχρονισμού και επιδιόρθωσης των παθογενειών της.
Με την έννοια του ηθικού πανικού νοείται η ανησυχία και ο φόβος που δημιουργεί η αναποτελεσματική δημόσια διοίκηση και προσλαμβάνεται ως απειλή για τις κυρίαρχες αξίες και την καθεστηκυία τάξη. Το φαινόμενο δημιουργεί ένα ντόμινο εξελίξεων καθώς η έντονη κοινωνική αντίδραση απέναντι στη θεωρούμενη ως σοβαρή σε έκταση και ένταση απειλή αναπόφευκτα ενεργοποιεί τον επίσημο κοινωνικό έλεγχο, ο όποιος προβαίνει στη λήψη δυσανάλογων μέτρων ως προς τη βαρύτητα της ανεπιθύμητης παθογένειας. Φυσικά, κομβικό ρόλο στη δημιουργία των ηθικών πανικών διαδραματίζουν τα ΜΜΕ μέσω της στρεβλής-δραματοποιημένης απεικόνισης του «προβλήματος» και της καθοδηγούμενης λειτουργίας τους, η οποία συμβάλλει αποφασιστικά στην κλιμάκωση της κοινωνικής αντίδρασης. Ο συγκεκριμένος ηθικός πανικός ανήκει στην ομάδα των elite-engineered του θεωρητικού μοντέλου των Goode και Ben-Yehuda, καθώς πρόκειται για έναν συνειδητά και διαχρονικά κατασκευασμένο ηθικό πανικό που αποσκοπεί στην πρόκληση φόβου στις τάξεις της κοινωνίας, την ενεργοποίηση του «κοινού περί δικαίου αισθήματος» και του κοινωνικού ελέγχου αποπροσανατολίζοντας την κοινωνία από τα ουσιαστικά προβλήματα και την ευθύνη των ελίτ. Επιπλέον η παραγωγή νομοθετικού έργου δεν επιδιώκει την διόρθωση του προβλήματος, καθώς με αυτό τον τρόπο θα φανερωθούν οι πραγματικές βλαβερές ευθύνες των ελίτ για την κοινωνία, αλλά χρησιμοποιείται για την αναπαραγωγή της ιδεολογικής τους ηγεμονίας και τη διαιώνιση της κυριαρχίας τους.
Εν κατακλείδι, προς ανάπτυξη της κριτικής σκέψης του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου, σύμφωνα με την γνώμη του γράφοντος, οι μιντιακά αναπαραγόμενοι ηθικοί πανικοί πανταχού παρόντος εγκληματιών ως φοροφυγάδων, ως διεφθαρμένης δημόσιας διοίκησης, ως αιώνιων φοιτητών, ως ανεύθυνων επαγγελματιών, ως λαθρομεταναστών χρησιμοποιούνται για την εξαφάνιση των εγκλημάτων του «λευκού κολάρου» κατ’ επίκληση της αρχής nullum crimen sine lege από τους ελίτ. Με αυτόν τον τρόπο οι οικονομικές ελίτ συρρικνώνουν το κράτος ως μηχανισμό χάραξης δημόσιων πολιτικών και καθοδήγησης της κοινωνίας και το αναγκάζουν να παραχωρήσει δομικά προνόμια διαιωνίζοντας τις πελατειακές δομές και τη διαφθορά στο εσωτερικό του.
Τελικά μήπως πρέπει ο κοινωνικός έλεγχος να παραμείνει ανεπηρέαστος από τέτοιου είδους ηθικούς πανικούς και να αναζητήσει την επίλυση των προβλημάτων βαθύτερα; Ίσως ακόμα και με την επανεξέταση της ποινικοποίησης των εγκλημάτων των ισχυρών;
