Η ψηφιακή μετάβαση του κράτους συζητιέται συχνά με όρους εφαρμογών και πλατφορμών. Στην πραγματικότητα όμως είναι βαθιά πολιτικό ζήτημα. Και πουθενά δεν γίνεται πιο ξεκάθαρο αυτό από ό,τι στο επίπεδο που ο πολίτης συναντά καθημερινά το κράτος: τον Δήμο του. Ωστόσο, παρά την εντυπωσιακή πρόοδο της Ελλάδας στον δείκτη EGDI του ΟΗΕ, στην τοπική αυτοδιοίκηση παραμένει ανησυχητικά άνιση και, κυρίως, επιφανειακή.
Η ψηφιακή μετάβαση του κράτους συζητιέται συχνά με όρους τεχνολογικούς: πλατφόρμες, εφαρμογές, διαλειτουργικότητες. Όμως στην πραγματικότητα είναι βαθιά πολιτικό ζήτημα. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο εμφανές όταν κοιτάξουμε τι συμβαίνει στο επίπεδο που ο πολίτης συναντά πιο άμεσα το κράτος: τον Δήμο του.
Η επίσπευση της ψηφιοποίησης των υπηρεσιών ήταν ένα από τα πιο σημαντικά φαινόμενα της τελευταίας δεκαετίας, ενισχυμένο ιδίως από την πίεση που άσκησε η πανδημία της COVID-19. Η ανάγκη για τηλεκπαίδευση, τηλεργασία και ηλεκτρονική πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες έθεσε σε πρώτο πλάνο όχι απλώς την ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων αλλά την ανάγκη για ένα σύγχρονο, ανθεκτικό και προσβάσιμο ψηφιακό δημόσιο τομέα. Η υιοθέτηση ψηφιακών υπηρεσιών από πολίτες και επιχειρήσεις αυξήθηκε ραγδαία και αποτέλεσε πυλώνα για την περαιτέρω ενίσχυση των δομών και των πολιτικών ψηφιακής διακυβέρνησης σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο.
Παράλληλα, η Ελλάδα πέτυχε αξιοσημείωτη πρόοδο στο πλαίσιο της παγκόσμιας κατάταξης EGDI (E-Government Development Index) του ΟΗΕ για το 2024, ένας σύνθετος δείκτης που μετρά την ικανότητα των κρατών να παρέχουν ψηφιακές δημόσιες υπηρεσίες και να ενσωματώνουν τεχνολογίες αιχμής στη δημόσια διοίκηση.
Η συστηματική αξιολόγηση των διαδικτυακών τόπων των 74 μεγαλύτερων Δήμων της χώρας, με βάση τη μεθοδολογία LOSI των Ηνωμένων Εθνών, αποκαλύπτει μια εικόνα που δεν είναι ούτε απογοητευτική ούτε θριαμβευτική. Είναι, όμως, ανησυχητικά άνιση, καθώς το χάσμα μεταξύ κεντρικής κυβέρνησης και τοπικής αυτοδιοίκησης είναι αξιοσημείωτα μεγάλο. Υπάρχει πρόοδος – αλλά όχι σταθερή, όχι ομοιόμορφη και σίγουρα όχι στο βάθος που απαιτούν οι σύγχρονες ανάγκες πολιτών και επιχειρήσεων.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι Δήμοι βελτιώνονται σταδιακά σε τομείς όπως το θεσμικό πλαίσιο, το περιεχόμενο των ιστοσελίδων τους και ορισμένες τεχνολογικές διαστάσεις. Υπάρχει μεγαλύτερη παρουσία πληροφοριών για υπηρεσίες, δράσεις, ακόμη και ενδείξεις αξιοποίησης νέων τεχνολογιών. Αυτή η εικόνα προόδου, όμως, δεν αποτυπώνεται με την ίδια ένταση εκεί όπου κρίνεται ουσιαστικά η ποιότητα της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης: στις πραγματικές ψηφιακές υπηρεσίες και στη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά.
Πολλοί δημοτικοί ιστότοποι εξακολουθούν να λειτουργούν κυρίως ως πίνακες ανακοινώσεων και όχι ως ψηφιακά κέντρα εξυπηρέτησης. Η δυνατότητα ολοκλήρωσης πλήρως ηλεκτρονικών διαδικασιών παραμένει περιορισμένη σε κρίσιμους τομείς. Ακόμη πιο προβληματική είναι η εικόνα στη διαφάνεια, στα ανοικτά δεδομένα, στην ηλεκτρονική διαβούλευση και στη διαδραστική επικοινωνία με τον πολίτη. Εκεί όπου θα έπρεπε να χτίζεται μια νέα σχέση εμπιστοσύνης, συχνά βρίσκουμε απλώς μια φόρμα επικοινωνίας χωρίς σαφή δέσμευση για απάντηση, χωρίς μηχανισμούς λογοδοσίας, χωρίς ουσιαστική ενίσχυση της συμμετοχής.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η έλλειψη σταθερότητας στις ψηφιακές πολιτικές. Η καταγραφή υποχώρησης σε σημαντικό αριθμό δεικτών σε σχέση με προηγούμενες μετρήσεις δείχνει ότι δράσεις που αναπτύχθηκαν – συχνά υπό την πίεση της πανδημίας – δεν παγιώθηκαν. Το ψηφιακό κράτος δεν μπορεί να λειτουργεί με λογική «έργου βιτρίνας» ή αποσπασματικών παρεμβάσεων. Χρειάζεται συνέχεια, θεσμική μνήμη και διαρκή αξιολόγηση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το ζήτημα της προσβασιμότητας. Οι τεχνικές προδιαγραφές δεν είναι πολυτέλεια για λίγους· είναι προϋπόθεση ισότητας. Όταν δημοτικοί ιστότοποι δεν πληρούν βασικά πρότυπα προσβασιμότητας για άτομα με αναπηρία ή δεν προσφέρουν περιεχόμενο σε περισσότερες γλώσσες, στην πράξη αποκλείουν πολίτες. Και κάθε αποκλεισμός συνιστά δημοκρατικό έλλειμμα.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι Δήμοι «έχουν site». Το ερώτημα είναι αν οι ψηφιακές τους υποδομές μετασχηματίζουν πραγματικά τον τρόπο άσκησης της τοπικής εξουσίας. Αν διευκολύνουν τον πολίτη, αν μειώνουν τη γραφειοκρατία, αν ενισχύουν τη διαφάνεια και αν δημιουργούν χώρους ουσιαστικής συμμετοχής.
Οι προτάσεις που αναδεικνύονται μέσα από τη συστηματική μελέτη είναι σαφείς. Πρώτον, απαιτείται κεντρικός συντονισμός και κοινή κατεύθυνση για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Η αυτοτέλεια των Δήμων δεν αναιρεί την ανάγκη για ενιαία πρότυπα, βασικές υποχρεωτικές λειτουργίες και μηχανισμούς παρακολούθησης της προόδου. Δεύτερον, η διάχυση καλών πρακτικών πρέπει να γίνει θεσμική διαδικασία, με συστηματική καταγραφή και υποστήριξη από εθνικούς φορείς και δίκτυα συνεργασίας μεταξύ Δήμων. Τρίτον, η καλύτερη αξιοποίηση χρηματοδοτικών εργαλείων και η επένδυση σε κατάρτιση στελεχών και απόκτηση νέων εξειδικευμένων είναι καθοριστικές, γιατί ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν είναι μόνο θέμα λογισμικού αλλά και ανθρώπινου δυναμικού.
Η ηλεκτρονική διακυβέρνηση στην Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν είναι απλώς τεχνικό έργο. Είναι επιλογή για το τι είδους τοπική δημοκρατία θέλουμε: μια διοίκηση κλειστή, γραφειοκρατική και άνιση ή μια διοίκηση ανοικτή, διαφανή και προσβάσιμη. Οι Δήμοι μπορούν να γίνουν οι πρωταγωνιστές ενός πιο ώριμου ψηφιακού κράτους. Αρκεί ο ψηφιακός μετασχηματισμός να πάψει να είναι σύνθημα και να γίνει σταθερή, μετρήσιμη και συμπεριληπτική δημόσια πολιτική.
