Η πρόσφατη παρέμβαση της Ευρωπαίας εισαγγελέως ανέδειξε έντονα το διαχρονικό πρόβλημα της ελληνικής κακοδιοίκησης, αλλά οι διαπιστώσεις μένουν στην επιφάνεια. Οι στάβλοι της δημόσιας διοίκησης δεν καθαρίζονται με καταγγελίες. Χρειάζονται «ποτάμια» δουλειάς. Στη συνέχεια, πέντε κρίσιμα σημεία αποκαλύπτουν τι πρέπει να αλλάξει για να υπάρξει κάθαρση.
Ο/η εισαγγελέας, εθνικός ή ευρωπαϊκός, ερευνά μια (αξιόποινη) πράξη που έχει συντελεστεί. Αυτό ισχύει για όλους τους εισαγγελείς, όχι μόνο για την κα Κοβέσι. Η εισαγγελέας δεν μπορεί να διερευνήσει τις συνθήκες, τις προϋποθέσεις που πρέπει να συντρέχουν για να επιχειρηθεί η παρανομία, πολλώ δε μάλλον, δεν γνωρίζει τη θεραπεία για την ίαση από την παθογένεια.
Ως εκ τούτου, οι συστάσεις που μας απηύθυνε δεν θα μας βοηθήσουν, μετά βεβαιότητας, να λύσουμε τα προβλήματά μας. Όπως δεν μας βοήθησαν και οι τροϊκανοί πριν από μερικά χρόνια που, παρομοίως, έβλεπαν κι εκείνοι τα ίδια, κατά το μάλλον ή ήττον, προβλήματα αλλά εξάντλησαν την παρέμβασή τους για την θεραπεία της κακοδιοίκησης σε περικοπές μισθών και συντάξεων. Ίσως να υπάρχουν κι άλλοι συνέλληνες που ενοχλήθηκαν από το ύφος και το σηκωμένο δάχτυλο της κυρίας εισαγγελέως, αλλά καλό είναι να εστιάσουμε στο πρόβλημα κι όχι στη συμπεριφορά της.
Πολλές είναι οι ερμηνείες που έχουν δοθεί για την κακοδιοίκηση που επικρατεί στην ελληνική δημόσια διοίκηση και προκαλεί δυσλειτουργικά φαινόμενα, τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ. Οι περισσότερες ερμηνεύουν σημειακά ορισμένα ζητήματα, υπερ-πολιτικοποιούν τα τεκταινόμενα και αποφεύγουν να αναζητήσουν τις κοινωνικές αιτίες που τα προκαλούν.
Όσοι εξ ημών, όμως, πασχίζουμε για την εδραίωση της διαφάνειας και την πάταξη των φαινομένων διαφθοράς, εστιάζουμε στον πελατειασμό, τη βασική αξία/απαξία πέριξ της οποίας έχει οικοδομηθεί το ελληνικό κράτος σε όλες του τις εξουσίες (νομοθετική, δικαστική, εκτελεστική) και προσπαθούμε να αποτυπώσουμε τα πρωτόκολλα λειτουργίας του- μια καθόλου εύκολη δουλειά, στην οποία συμφύρονται τυπικά και άτυπα στοιχεία.
Η αποκρυπτογράφηση των μηχανισμών και των τρόπων με τους οποίους ενεργοποιούνται τα πελατειακά δίκτυα γίνεται επίμοχθο έργο, διότι δεν υπάρχουν οργανωμένοι θύλακες έρευνας και μελέτης του διοικητικού συστήματος και η μοναχική ατομική προσπάθεια απαιτεί πολύ χρόνο και κόπο. Παρακολουθήστε, όμως, στη συνέχεια, ένα τέτοιο παράδειγμα:
Ο ν.4795 που εισήγαγε στην δημόσια διοίκηση τη διαδικασία του εσωτερικού ελέγχου και τη δημιουργία των συμβούλων ακεραιότητας ψηφίστηκε στις αρχές του 2021. Ο δηλωμένος σκοπός του ήταν «η διασφάλιση ηθικών πρακτικών και η προστασία των υπαλλήλων που διαπιστώνουν ή αναφέρουν παραβιάσεις ακεραιότητας, παρέχοντας συμβουλές υποστήριξης σε θέματα δεοντολογίας και διαφάνειας».
Η πρώτη εγκύκλιος εφαρμογής του νόμου κυκλοφόρησε 9 μήνες μετά και η έκδοση των Υπουργικών Αποφάσεων καθορισμού ή εξειδίκευσης των κριτηρίων σύστασης Μονάδων Εσωτερικού Ελέγχου στους εποπτευόμενους φορείς της γενικής κυβέρνησης έγινε με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς. Ακόμη και στους φορείς που υπάρχουν κάποιες ασφαλιστικές δικλείδες ελέγχων (πχ νοσοκομεία, ανεξάρτητες αρχές) οι δικλείδες ασφαλείας περιγράφονται με γενικό και αόριστο τρόπο.
Σημείο 1. Οι νομοθετικές ρυθμίσεις δεν οριοθετούν με επάρκεια το ζήτημα στο οποίο αναφέρονται. Η πολιτική για την καλή νομοθέτηση τηρείται μόνο κατά τον τύπο, ενώ, ουσιαστικά, έχει εγκαταλειφθεί.
Oι περισσότεροι από τους μισούς φορείς του δημοσίου τομέα (56%) δεν έχουν τροποποιήσει τους οργανισμούς εσωτερικής υπηρεσίας προκειμένου να συστήσουν μονάδες εσωτερικού ελέγχου. Από τους υπόλοιπους φορείς (44%) οι περισσότεροι από τους μισούς (53,68%) δεν έχουν προβλέψει καμία οργανική θέση στον οργανισμό τους για εσωτερικούς ελεγκτές, ενώ κι εκεί που έχουν προβλεφθεί, δεν έχουν καλυφθεί σε ποσοστό 28.5%.
Σημείο 2. Δεν υπάρχει αξιόπιστος συντονιστικός μηχανισμός εντός της κυβερνήσεως και τα υπουργεία θυμίζουν περισσότερο βιλαέτια παρά γραμματείες-τμήματα μιας ενιαίας κυβέρνησης. Με το πείραμα της γραμματείας της κυβέρνησης να μην έχει αποδώσει τα προσδοκώμενα, το ζήτημα του συντονισμού των οριζόντιων πολιτικών και μέτρων διοικητικής αναδιοργάνωσης και μεταρρύθμισης γίνεται ιδιαίτερα πιεστικό.
Από εκείνους που έχουν τοποθετηθεί στις οργανικές θέσεις, ένα ποσοστό 62% δεν έχει λάβει καμία πιστοποίηση.
Σημείο 3. Το μονοπώλιο του Εθνικού Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης έχει εξαντλήσει προ πολλού τα όριά του. Οι πιστοποιήσεις όσων ενδιαφέρονται για τα σχετικά αντικείμενα δεν μπορούν να χορηγούνται με βάση τη διακριτική ευχέρεια ενός κρατικού φορέα που δεν διαθέτει ούτε την εμπειρία ούτε την τεχνογνωσία για το αντικείμενο. Η απελευθέρωση των υπηρεσιών κατάρτισης σε παρόχους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης πρέπει να γίνει άμεσα με το ΕΚΔΔΑ να μετατρέπεται σε gatekeeper.
Πλέον των προηγουμένων, το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε σε έκθεσή του, τη συγκέντρωση αναθέσεων σε περιορισμένο αριθμό αναδόχων (εξωτερικών συνεργατών) για την υποστήριξη της λειτουργίας των μονάδων εσωτερικού ελέγχου. Ωστόσο, σ’ αυτές δεν έγινε κανένας έλεγχος για σύγκρουση συμφερόντων σε ποσοστό 42%.
Σημείο 4. Η αδρανοποίηση και περιθωριοποίηση της δημόσιας διοίκησης με τη σταδιακή εκχώρηση των αρμοδιοτήτων της σε εταιρείες συμβουλευτικής δημιουργεί, ως γνωστόν, ευνοϊκό κλίμα για την έξαρση της διαφθοράς και της αδιαφάνειας.
Δείτε, όμως, και τη συνέχεια για να αντιληφθείτε ότι η μη εφαρμογή ενός νόμου δεν συνιστά μια μεμονωμένη αστοχία, αλλά μέρος μιας ευρύτερης παθογένειας. Η αλλαγή στρατηγικής εν κινήσει ισοδυναμεί με εγκατάλειψη της στρατηγικής. Αυτό έγινε, ενώ η εφαρμογή του νόμου 4795/21 φαινόταν να έχει «παγώσει». Αίφνης, η κυβέρνηση (Υπ. Εσωτερικών) προσέθεσε σ’ έναν άλλο νόμο, τον 5013/2023 για την πολύ-επίπεδη διακυβέρνηση, εννέα άρθρα για την «διαχείριση κινδύνων» τα οποία ανακοίνωσε ότι αποτελούν προσθήκη στον ν. 4795/2021. Έσπευσε, δε, να εκδώσει, τον Μάρτιο 2023, εγκύκλιο με την οποία αποφάσισε την βαθμιαία εφαρμογή του νόμου: Άλλα χρονικά ορόσημα για την κεντρική διοίκηση, άλλα για την αυτοδιοίκηση. Κάποιοι εκτιμάται ότι θα πρέπει να προηγηθούν, κάποιοι έπονται και για κάποιους θα μάθουμε στο απώτερο μέλλον τι θα απογίνουν.
Σημείο 5. Η πρόδηλη αδυναμία χάραξης στρατηγικής δεν βαρύνει μόνο ένα ή περισσότερα υπουργεία. Την ευθύνη για τη μη εφαρμογή του νόμου φέρει, πέραν των μελών του υπουργικού συμβουλίου, ο επικεφαλής κάθε δημόσιας υπηρεσίας ο οποίος οφείλει «να εγκρίνει το περιεχόμενο του Κανονισμού Λειτουργίας της Μονάδας Εσωτερικού Ελέγχου, να εγκρίνει το Εγχειρίδιο Εσωτερικών Ελέγχων της Μονάδας Εσωτερικού Ελέγχου, να εγκρίνει το Ετήσιο Πρόγραμμα Εργασιών της Μονάδας Εσωτερικού Ελέγχου και να εκδίδει τις εντολές εσωτερικών ελέγχων και παροχής συμβουλευτικών έργων της Μονάδας Εσωτερικού Ελέγχου».
Εκ κατακλείδι, οι πολλές, σοβαρές και αλληλοδιαπλεκόμενες παθογένειες καθιστούν εύκολη την εμφάνιση, αλίευση και τιμώρηση φαινομένων και ιστοριών διαφθοράς, μεγαλύτερης ή μικρότερης κλίμακας.
Είναι, όμως, εξαιρετικά πιο πολύπλοκο το ζήτημα των διοικητικών αλλαγών και μεταρρυθμίσεων. Ο σχεδιασμός και η δρομολόγησή τους ξεπερνούν κατά πολύ τη λεκτική μεταφορά της εισαγγελέως για την «κόπρο του Αυγείου». Μην ξεχνάμε ότι, εν τέλει, ήταν η ευφυΐα του Ηρακλή να ενώσει τα δύο ποτάμια ώστε να μπορέσει να επιτευχθεί ο καθαρισμός των στάβλων κι όχι, απλώς, η ηρωική του ταυτότητα.
