Και στις στιγμές που ο προβληματισμός ή ακόμη και η απελπισία βαραίνουν το μυαλό όλων εμάς που αγωνιζόμαστε για ένα πιο αξιοπρεπές μέλλον, το κείμενο αυτό γράφτηκε....πάνω απ’ όλα, για να μας δίνει κουράγιο να συνεχίσουμε, ακόμη κι όταν όλα γύρω μοιάζουν να πηγαίνουν αντίθετα.
Ως επιστήμονες ή ενδιαφερόμενα μέρη στο πεδίο της ανοικτής διακυβέρνησης, συχνά αισθανόμαστε μόνοι και ανήμποροι απέναντι σε ένα κόσμο που ρέπει προς τον αυταρχισμό μέρα με τη μέρα, τη στιγμή που εμείς (συνεχίζουμε να) μιλάμε για "διαφάνεια και ουράνια τόξα". Σε ένα κοινωνικό πλαίσιο ολοένα και πιο συσσωρευμένης απελπισίας, ατομισμού και έλλειψης σεβασμού και εμπιστοσύνης απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς, το να μιλάμε περί διαφάνειας, λογοδοσίας και συμμετοχικότητας (δηλαδή της ουσίας της ανοικτής διακυβέρνησης), φαντάζει όλο και πιο ανεπίκαιρο.
Πώς θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε προς μια κατεύθυνση όταν όλα φαίνεται να πηγαίνουν προς την ανάποδη; Πρόκειται περί ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβου που βαίνει αυξανόμενο και σε συζητήσεις που κάνουμε συχνά με ανθρώπους που ασχολούνται με το εν λόγω πεδίο. Και το ενδιαφέρον εδώ είναι πως αυτοί οι άνθρωποι δεν ανήκουν μόνο στον ακαδημαϊκό χώρο, στην κοινωνία των πολιτών ή σε σχετικά κινήματα. Πρόκειται και για ανθρώπους που βρίσκονται μέσα στους ίδιους τους θεσμούς απέναντι στους οποίους χάνεται η εμπιστοσύνη, με τους ίδιους φυσικά να αισθάνονται συχνά ότι οι αξίες τους χάνουν έδαφος. Εδώ, όμως, υπάρχει μια αντίφαση: ακριβώς όταν η δημοκρατία και η εμπιστοσύνη διαβρώνονται, οι αρχές της ανοικτής διακυβέρνησης είναι πιο κρίσιμες από ποτέ.
Πώς;
- Η αξία της μαρτυρίας: Ακόμη κι αν η κοινωνική συγκυρία δείχνει δυσμενής, το να κρατά κανείς ζωντανό το αφήγημα της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της συμμετοχής λειτουργεί σαν “ηθικός φάρος”. Όπως και σε άλλες ιστορικές περιόδους, ιδέες που φαίνονταν περιθωριακές διατήρησαν τη δυναμική τους και έγιναν ξανά επίκαιρες.
- Η αντοχή απέναντι στον κυνισμό: Η ανοικτή διακυβέρνηση δεν είναι απλά μια “ωραία ιδέα”, αλλά συγκεκριμένες πρακτικές (διαφάνεια δεδομένων, συμμετοχικοί θεσμοί, εργαλεία λογοδοσίας) που έχουν πραγματικό αντίκτυπο. Ο κυνισμός ενισχύεται όταν η αφήγηση μένει αφηρημένη, αλλά αποδυναμώνεται όταν αποδεικνύεται η πρακτική χρησιμότητα (π.χ. πώς ο Δήμος Αθηναίων συνδιαμόρφωσε με ουσιαστικό τρόπο το Σχέδιο Δράσης του στο πλαίσιο συμμετοχής του στην Παγκόσμια Σύμπραξη για την Ανοικτή Διακυβέρνηση, OGP Local).
- Η διάσταση της αντίστασης: Σε περιβάλλοντα αυταρχισμού, η ίδια η επιμονή στη συζήτηση περί ανοικτής διακυβέρνησης μπορεί να ιδωθεί ως μορφή αντίστασης. Ακόμη κι αν μοιάζει “ανεπίκαιρη”, αποτελεί υπενθύμιση ότι υπάρχει εναλλακτική αφήγηση στον δημόσιο διάλογο. Σε αυτό σίγουρα βοηθά και να το να έχουμε συνεχώς κατά νου πως διαμορφώνεται σε ένα βαθμό ο δημόσιος διάλογος, από τα συστημικά ΜΜΕ μέχρι τις στρατιές των διαδικτυακών τρολς που είτε σιγοντάρουν είτε ενίοτε δίνουν και τον τόνο σε μια ρητή ή άδηλη κυβερνητική γραμμή που φαίνεται να ακολουθεί πιστά τις διεθνώς εντεινόμενες αυταρχικές τάσεις.
- Η ανάγκη επαναπλαισίωσης: Ίσως το μεγαλύτερο στοίχημα είναι πώς η ανοιχτή διακυβέρνηση παρουσιάζεται. Αν εμφανίζεται μόνο ως ιδεαλιστική ρητορική, όντως κινδυνεύει να μοιάζει ξένη προς τα κοινωνικά βιώματα. Αν όμως συνδεθεί με θέματα καθημερινής ασφάλειας, ευημερίας και δικαιοσύνης (π.χ. “χωρίς διαφάνεια αυξάνονται οι ανισότητες, διαφθείρονται οι υπηρεσίες υγείας”), τότε γίνεται όχι απλώς επίκαιρη, αλλά αναγκαία.
Ιδιαίτερα το τελευταίο είναι κάτι που αφορά σε πολύ μεγάλο βαθμό και την επιστημονική βιβλιογραφία γύρω από το εν λόγω πεδίο, δηλαδή την ακαδημαϊκή κοινότητα που δραστηριοποιείται γύρω από αυτό και ενίοτε φαίνεται να προχωρά μπροστά αφήνοντας πίσω την κοινωνία, τα προβλήματα και τις ανάγκες της. Η επιστημονική έρευνα στην ανοικτή διακυβέρνηση (όπως και σε άλλα πεδία της δημόσιας διοίκησης και των κοινωνικών επιστημών) διατρέχει τον κίνδυνο της «αυτονόμησης»: να εξελίσσεται θεωρητικά, να παράγει μεθοδολογικά προηγμένα μοντέλα, αλλά να απομακρύνεται από τις κοινωνικές πραγματικότητες που θα έπρεπε να υπηρετεί. Αυτό προφανώς οδηγεί σε έναν επιστημονικό “ελιτισμό” που, ακόμη και αν είναι ακαδημαϊκά αξιόλογος, δεν δημιουργεί κοινωνικό αντίκτυπο.
Το ζητούμενο δεν είναι φυσικά να θυσιαστεί η θεωρητική πρόοδος ή η μεθοδολογική αυστηρότητα, αλλά να διατηρηθεί η διαρκής διασύνδεση με το «γιατί»:
- Γιατί μελετάμε τη διαφάνεια; Όχι μόνο ως θεσμικό δείκτη, αλλά γιατί συνδέεται με δικαιώματα, ισότητα και κοινωνική εμπιστοσύνη.
- Γιατί ασχολούμαστε με τη συμμετοχικότητα; Όχι απλώς για να δοκιμάζουμε νέα μοντέλα διαβούλευσης, αλλά γιατί η έλλειψη συμμετοχής τροφοδοτεί αδιαφορία, κυνισμό και τελικά αυταρχισμό.
- Γιατί επιμένουμε στη λογοδοσία; Όχι μόνο ως θεωρητική αρχή, αλλά γιατί έχει άμεση σχέση με την καθημερινότητα του πολίτη (διαφθορά, ποιότητα υπηρεσιών, άνιση πρόσβαση).
Παρά τις αντιξοότητες, η ανοικτή διακυβέρνηση παραμένει εν τέλει ουσιαστική. Όχι ως αφηρημένη ρητορική, αλλά ως πρακτική απάντηση στις κρίσεις εμπιστοσύνης, ανισότητας και δημοκρατικής φθοράς. Η επιστημονική κοινότητα, οι συνάδελφοι της Δημόσιας Διοίκησης και όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, οφείλουν να προχωρούν θεωρητικά και τεχνολογικά, χωρίς όμως να χάνουν το κοινωνικό έρεισμα που δίνει νόημα στην προσπάθειά τους. Η πρόκληση δεν είναι να αποδείξουν ότι η διαφάνεια, η λογοδοσία και η συμμετοχικότητα είναι “της μόδας”, αλλά να δείξουν με πράξεις ότι αποτελούν αναγκαίες συνθήκες για μια κοινωνία δικαιοσύνης, εμπιστοσύνης και αξιοπρέπειας. Σε έναν κόσμο που ομολογουμένως διολισθαίνει στον αυταρχισμό, η εμμονή σε αυτές τις αρχές δεν είναι αφέλεια· είναι πράξη αντίστασης και επένδυση στο μέλλον.
Και στις στιγμές που ο προβληματισμός ή ακόμη και η απελπισία βαραίνουν το μυαλό όλων εμάς που αγωνιζόμαστε για ένα πιο αξιοπρεπές μέλλον, το κείμενο αυτό γράφτηκε για να στέκει ως υπενθύμιση του «γιατί» συνεχίζουμε. Για να θυμίζει ότι η ανοικτή διακυβέρνηση δεν είναι πολυτέλεια ούτε ουτοπία, αλλά η πιο χειροπιαστή μορφή ελπίδας απέναντι στον κυνισμό και την αδικία. Και πάνω απ’ όλα, για να μας δίνει κουράγιο να συνεχίσουμε, ακόμη κι όταν όλα γύρω μοιάζουν να πηγαίνουν αντίθετα.
