Δεξιός πελατειασμός, αριστερός πελατειασμός, ο πελατειασμός ζει και βασιλεύει.

Το «πελατειακό κράτος» δεν αλλάζει με εναλλαγή κυβερνήσεων. Από δεξιές έως αριστερές εκδοχές, ο μηχανισμός της πατρωνείας είναι υπαρκτός και ενισχυμένος. Μια σύντομη ανατομία, με αφορμή την επανατοποθέτηση του Αλ. Τσίπρα στο πολιτικό σκηνικό, που υπενθυμίζει ορισμένες από τις διαστάσεις του αριστερού πελατειασμού, υποσημειώνοντας τη συνάφειά του με τον δεξιό πελατειασμό, και που δείχνει πως ο πελατειασμός έγινε διακομματικό καθεστώς, ένα ανθεκτικό αει-πελατειακό σύστημα.

To «πελατειακό κράτος» που δέσποσε στις αναλύσεις της απελθούσας γενιάς των επιφανών πολιτικών επιστημόνων (ιδίως, Τσουκαλάς, Μουζέλης, Δαμαντούρος) συνδέθηκε ιδίως με τις προσλήψεις ημετέρων στη βάση μιας συμφωνίας που αντάλλαζαν τη θέση με την ψήφο τους. Η σχέση πατρωνείας υπερίσχυε, διαχρονικά, των νόμων και διατάξεων για ένα αντικειμενικό σύστημα προσλήψεων.

Η ανάδειξη των όψεων του πελατειασμού στην εσωτερική λειτουργία του διοικητικού κράτους παρέμεινα terra incognita και ήταν μια αποστολή για την επόμενη γενιά, όχι πια πολιτικών αλλά διοικητικών επιστημόνων. Για να γίνει, όμως, αυτό χρειάζεται ένα πολύ ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο κι ένα μεθοδολογικό σχήμα που να ξεφεύγει από τις παραλλαγές του μαρξιστικού επί του οποίου βασίστηκαν οι αναλύσεις των προηγούμενων.

Η βασική δυσκολία για την επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος παραμένει το ότι η δημόσια διοίκηση είναι ερμητικά κλειστή (βλ. λήμμα «ανοιχτά δεδομένα») και ο αριθμός των διοικητικών επιστημόνων που έχουν πρόσβαση σ’ αυτά είναι πολύ μικρός.

Στην αναζήτηση  τεκμηρίωσης για τη φύση, την έκταση και τις μεταλλαγές του πελατειακού κράτους προσέφερε, πάντως, σπουδαία υπηρεσία η διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Έχουμε δείξει σε προηγούμενες μελέτες μας ότι η περίοδος διακυβέρνησής τους όχι μόνο δεν διαφέρει σε τίποτα από το πελατοκεντρικό σύστημα των προηγούμενων κυβερνήσεων αλλά το εμπλούτισε και το επέκτεινε περαιτέρω.  

Δοθείσης, δε, της ευκαιρίας με την επανατοποθέτηση του Αλ. Τσίπρα στο πολιτικό σκηνικό θεωρούμε σκόπιμο να υπενθυμίσουμε ορισμένες από τις διαστάσεις του αριστερού πελατειασμού, υποσημειώνοντας την  συνάφειά του με τον δεξιό πελατειασμό.

 Η βασική υπόθεση της εργασίας μου που αναπτύχθηκε διεξοδικά αλλού¹ είναι ότι το ελληνικό πελατειακό κράτος, με αριστερή παρένδυση, κατά τη διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, βγήκε όχι απλώς αλώβητο αλλά και ενισχυμένο.

Στην διατήρηση του πελατειασμού, αρωγός υπήρξε η Τροϊκα των δανειστών. Εκείνοι αποσκοπούσαν, ιδίως, στην συγκυριακή περιστολή του κόστους λειτουργίας του Δημοσίου χωρίς να υπεισέρχονται στους γενεσιουργούς λόγους που το καθιστούν υπερβολικό. Ως εκ τούτου, οι πελατειακές στρεβλώσεις έμειναν ανέγγιχτες.

Οι εξαγγελίες του κ. Τσίπρα βρίσκονταν, ωστόσο, στην διαμετρικά αντίθετη κατεύθυνση. Συγκεκριμένα, το 2015, σε συνέντευξή του στο «ΒΗΜΑ», δήλωνε: «Σε αντίθεση με τη μνημονιακή πολιτική, τόσο της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ όσο και της Τρόικας, που είναι εμμονικά προσανατολισμένη στις οριζόντιες περικοπές και στην επίθεση στους δημοσίους υπαλλήλους, ο ΣΥΡΙΖΑ σκοπεύει να αντιμετωπίσει τα πραγματικά προβλήματα της δημόσιας διοίκησης, σεβόμενος τους δημοσίους υπαλλήλους και βάζοντας τέλος στις πρακτικές της γενικευμένης διαφθοράς, της κακοδιοίκησης, της έλλειψης συντονισμού και σχεδιασμού και ισχυροποιώντας τους ελεγκτικούς μηχανισμούς που εγγυώνται την τήρηση της νομιμότητας τόσο στο εσωτερικό του κράτους όσο και στην αγορά».

Τα έργα του ήταν,  όμως, αντίθετα από τα λόγια του. Προς επίρρωση του ισχυρισμού μας, από το σύνολο των διαστάσεων του αριστερού πελατειασμού που αναλύονται στη μελέτη μας που αναφέρθηκε προηγουμένως, εστιάζουμε εδώ, μόνο στις προσλήψεις.  

Αυτές συνέχισαν να γίνονται, ενώ οι «απαγορεύσεις» που δεν τηρήθηκαν ποτέ, επακριβώς, προσέφεραν ένα πρώτης τάξεως άλλοθι για την κυβέρνηση που φόρτωνε στους δανειστές τον περιορισμό των προσλήψεων, ενώ τακτοποιούσε τους ημετέρους της από την πίσω πόρτα, δηλαδή, τους εκτάκτους.

Συγκεκριμένα: Όταν το 2015 ο λόγος προσλήψεων προς αποχωρήσεις ήταν 1:5 προσλήφθηκαν 4.437 και αποχώρησαν 15.925 υπάλληλοι. Η τελική αναλογία διαμορφώθηκε, δηλαδή, στο 1:3.5.

Όταν το 2016 η αναλογία ήταν, πάλι, 1:5 η στάση των δανειστών ήταν ακόμη πιο χαλαρή. Προσλήφθηκαν 8.211 και αποχώρησαν 9.810. Η τελική αναλογία διαμορφώθηκε, δηλαδή, στο 1:1.2.

Το 2017 ο λόγος προσλήψεων προς αποχωρήσεις έγινε 1 προς 4, τότε οι προσλήψεις ξεπέρασαν τις αποχωρήσεις: Προσλήφθηκαν 8.518 υπάλληλοι ενώ αποχώρησαν 7.595.

Το πλαφόν δεν τηρήθηκε ούτε κατά το 2018 που η αναλογία έγινε 1:3. Τότε, προσλήφθηκαν 15.887 ενώ αποχώρησαν 8.804 (www.apografi.gov.gr).

Πέραν των προσλήψεων τακτικού προσωπικού κατά παράβαση των ορίων που είχαν συμφωνηθεί με τους δανειστές, o ΣΥΡΙΖΑ προσλάμβανε αφειδώς σε όποια άλλη κατηγορία ήταν δυνατόν. Το σύνολο του προσωπικού κατά το διάστημα της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ αυξήθηκε κατά 73.209 άτομα και από 657.584 ανήλθε σε 730.793.

Εάν εξετάσουμε τις προσλήψεις που έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ στα 4,5 χρόνια της διακυβέρνησής του, θα δούμε ότι οι ειδικότητες που προτιμήθηκαν είναι ανειδίκευτο προσωπικό και όχι γιατροί, νοσοκόμοι κι αστυνόμοι που χρειάζονταν. Σύμφωνα με μια δειγματοληψία-κατηγοριοποίηση του ΑΣΕΠ (ΑΣΕΠ, 2018), μόνον 11% όσων προσλήφθηκαν ήταν πτυχιούχοι  Πανεπιστημίου. Η επιλογή της «μαζικότητας» των ανειδίκευτων που προσλήφθηκαν έναντι των στοχευμένων και εξειδικευμένων προσλήψεων μπορεί να ερμηνευτεί μόνον με πελατειακά κριτήρια.

Από την πολυσχιδή κατηγορία των εκτάκτων θα αναφερθούμε, ειδικότερα, στην ομάδα των μετακλητών λόγω του διαχρονικού ενδιαφέροντος που συγκεντρώνουν, εξαιτίας της αρνητικής συμβολής τους στην ποιότητα της διακυβέρνησης.

Με βάση τα στοιχεία της απογραφής ο αριθμός των μετακλητών τον Δεκέμβριο 2014 ήταν 1888, ενώ τον Μάιο 2019, όταν ο ΣΥΡΙΖΑ απήλθε, 2716.

Αυτά συνέβησαν αντιθέτως προς τις διακηρύξεις των στελεχών του κόμματος, και μάλιστα, του Πρωθυπουργού κ. Τσίπρα, ο οποίος δήλωνε  ότι θα υπάρξει «αποσυμφόρηση του δημόσιου τομέα από τις στρατιές των συμβούλων και των μετακλητών υπαλλήλων και προώθηση της στελέχωσης των Γραφείων Υπουργών, Γενικών Γραμματέων και Διοικητών από τις τάξεις των δημοσίων Υπαλλήλων» (ΤΟ ΒΗΜΑ, 2015). 

Επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ νομοθετήθηκε ανώτατος αριθμός μετακλητών ανά υπουργό και υφυπουργό, και συγκεκριμένα για κάθε Υπουργό και Αναπληρωτή Υπουργό προβλέφθηκαν τέσσερις (4) θέσεις μετακλητών διοικητικών υπαλλήλων και τρεις (3) ενιαίες θέσεις ειδικών συμβούλων και συνεργατών (Άρθρο 23 του νόμου 4325/2015).

Ωστόσο, το ανώτατο αυτό όριο καταστρατηγήθηκε  από τους ίδιους τους υπουργούς. Χαρακτηριστικά παραδείγματα με βάση τα ΦΕΚ των αποχωρήσεων: Ο κ. Τζανακόπουλος είχε 21 συμβούλους και συνεργάτες, ο κ. Παππάς 18, ο κ. Κουβέλης 21, ο κ. Ξανθός 29 και ο κ. Βερναρδάκης 21. Οι μετακλητοί, επί ΣΥΡΙΖΑ,  επεκτάθηκαν σ’ όλα τα επίπεδα και τις βαθμίδες διακυβέρνησης και δεν περιορίσθηκαν μόνον στα γραφεία των υπουργών. Μετακλητοί υπάλληλοι θεσπίστηκαν ακόμη και για τους αντιδημάρχους. Με το άρθρο 213 του Ν.4555/2018 (ΦΕΚ 133/Α/19-7-2018) συστάθηκαν σε κάθε Δήμο, θέσεις Ειδικών Συμβούλων ή Ειδικών Συνεργατών ή Επιστημονικών Συνεργατών συνολικού αριθμού ίσου με τον αριθμό των Αντιδημάρχων του Δήμου.

Σημειωτέον ότι η δαπάνη που καταβάλλεται για τη λειτουργία των πολιτικών γραφείων και τη μισθοδοσία των μετακλητών δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητη. Σημειώνουμε ότι από το 2015 ως το 2018 η δαπάνη λειτουργίας των πολιτικών γραφείων των συνεργατών του κ. Τσίπρα κ. Δραγασάκη, Τζανακόπουλου, Φλαμπουράρη, Βερναρδάκη και Λιάκου αυξήθηκε κατά 38%. Το σύνολο της δαπάνης που καταβλήθηκε το 2018 ήταν:

• 597.000 για το πολιτικό γραφείο του κ. Δραγασάκη
• 530.000 για το πολιτικό γραφείο του κ. Τζανακόπουλου
• 420.000 για το πολιτικό γραφείο του κ. Φλαμπουράρη
• 465.000 για το πολιτικό γραφείο του κ. Βερναρδάκη
• 383.000 για το πολιτικό γραφείο του κ. Λιάκου

Είναι χαρακτηριστικό της μέριμνας των κυβερνώντων για την συγκεκριμένη επαγγελματική κατηγορία ότι, από το 2015, κιόλας, στο νόμο του μισθολογίου (Ν. 4354/2015, ΦΕΚ 176/Α/16-12-2015), προέβησαν σε μια κίνηση εξαιρετικής γαλαντομίας. Έδωσαν αύξηση στους μετακλητούς που έφθανε μέχρι και στο διπλάσιο του μισθού που εισέπρατταν. Έτσι, δικαιολόγησαν την απόφασή τους να προωθήσουν τους κομματικούς φίλους τους κατά 12-17 μισθολογικά κλιμάκια, διασφαλίζοντάς τους τις υψηλότερες δυνατές αμοιβές. Πέραν της οικονομικής εύνοιας, οι κυβερνώντες ήθελαν να δείξουν ότι ο κόπος ενός μετακλητού που φροντίζει τα ρουσφέτια του (αριστερού) υπουργού, εξισώνεται με την δουλειά ενός «κανονικού» δημοσίου υπαλλήλου για 25-30 χρόνια (τόσα απαιτούνται για να φθάσει στα υψηλά μισθολογικά κλιμάκια που δόθηκαν στους μετακλητούς). Είναι αξιοσημείωτο ότι οι εντυπωσιακές αυτές αυξήσεις δόθηκαν τον  Δεκέμβρη 2015, μετά δηλαδή από την «κωλοτούμπα» και το τρίτο μνημόνιο Τσιπρα-Καμμμένου, με τις γνωστές επαχθέστατες συνέπειες για τους μισθούς και τις συντάξεις.

Πίνακας 1: Εξέλιξη αριθμού δημοσίων υπαλλήλων 2014-2018

Η διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ δεν προώθησε καμία από τις μεγάλες και επείγουσες διοικητικές μεταρρυθμίσεις. Ακόμη κι όσα θετικά περιελήφθησαν σε νόμους της περιόδου εκείνης (πχ. Ν.4319/2016), όπως η απο-κομματικοποίηση των Γενικών Γραμματέων των Υπουργείων, τορπιλίστηκε από τους ίδιους με αλλεπάλληλες παλινωδίες και αμφιθυμίες.

Εν τέλει, η διακυβέρνηση της ΝΔ, διατήρησε το καθεστώς της κομματοκρατίας που συντήρησε ο ΣΥΡΙΖΑ, τοποθετώντας κομματικά στελέχη στις θέσεις αυτές.

Το συμπέρασμα: Δεξιός πελατειασμός, αριστερός πελατειασμός, ο πελατειασμός ζει και βασιλεύει.

¹«Μετασχηματισμοί του πελατειακού κράτους στη διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ»  (σελ. 235-269), 2021, στο: Μ. Μαραγκουδάκης/Θ. Χατζηπαντελής «Η διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ 2015-2019. Μια κριτική αποτίμηση», εκδ. Ι. Σιδέρης