Ένας εγκληματολόγος, ένας συνταγματολόγος, ένας ηθοποιός, ένας μόδιστρος, ένας influencer και μια τηλεοπτική προσωπικότητα μπορεί να παρουσιάζονται στα ΜΜΕ και τα social media όλοι ως εξίσου έγκυροι συνεισφέροντας σε μια συζήτηση σχετικά με την επιβολή ποινών ή την σωφρονιστική πολιτική.
Η Έφη Λαμπροπούλου αναλύει πώς η celebrity culture και τα ΜΜΕ επηρεάζουν την ποινική δικαιοσύνη, τον δημόσιο διάλογο, το τεκμήριο αθωότητας και το κράτος δικαίου.
Πώς μπορεί να ερμηνευθεί η δημοσιότητα που λαμβάνουν (ή τους αποδίδεται) από τα μέσα ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι παρεμβάσεις και οι απόψεις διαφόρων προσωπικοτήτων για ποικίλα ζητήματα, ιδίως σχετικά με νόμους, ποινές, συγκεκριμένους δράστες και εγκλήματα, καθώς και ο συχνά ιδιαίτερα απρεπής τρόπος με τον οποίο εκφράζονται;
Η απάντηση βρίσκεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων που αφορούν τη λογική των μέσων ενημέρωσης, την πολιτική επικοινωνία, την κουλτούρα των διασημοτήτων και τη μεταβαλλόμενη δομή του δημόσιου λόγου στην ψηφιακή εποχή. Τέτοιοι παράγοντες είναι:
- Η «οικονομία της προσοχής». Τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού. Οι έντονες απόψεις, η συναισθηματική γλώσσα, η αγανάκτηση και η σύγκρουση προσελκύουν το ενδιαφέρον περισσότερο από μια προσεκτική και ισορροπημένη ανάλυση. Ως εκ τούτου, τα Μέσα τακτικά προβάλλουν πρόσωπα που εκφράζουν κατηγορηματικές ή προκλητικές θέσεις, ανεξάρτητα από το επίπεδο εξειδίκευσής τους.
- Η προσωποποίηση της δημόσιας συζήτησης. Σύνθετα ζητήματα, όπως το ποινικό δίκαιο, η αντεγκληματική πολιτική, η σωφρονιστική πολιτική ή εγκλήματα υψηλής δημοσιότητας, συζητούνται ολοένα και περισσότερο από συγκεκριμένες προσωπικότητες και λιγότερο από θεσμούς ή εξειδικευμένους φορείς.
- Η μεταφορά κύρους από το ένα πεδίο στο άλλο. Πολλές προσωπικότητες καλούνται να σχολιάσουν ζητήματα που βρίσκονται εκτός της πραγματικής τους ειδίκευσης. Η επιτυχία σε έναν τομέα μπορεί να δημιουργήσει την αντίληψη μιας ευρύτερης αυθεντίας. Στην κοινωνιολογία αυτό το φαινόμενο περιγράφεται ως μεταφορά συμβολικού κεφαλαίου από ένα πεδίο δραστηριότητας σε ένα άλλο.
- Ποινικός λαϊκισμός και εργολάβοι της ηθικής. Σε ζητήματα ποινικής δικαιοσύνης, δημόσια πρόσωπα αρκετές φορές λειτουργούν ως «εργολάβοι της ηθικής», προωθώντας συγκεκριμένες αντιλήψεις για το έγκλημα, την τιμωρία, τους δράστες ή τα θύματα. Οι συναισθηματικές αντιδράσεις που προκαλούν σοκαριστικά εγκλήματα μπορούν να δημιουργήσουν αιτήματα για αυστηρότερες ποινές, έκτακτα μέτρα ή νομοθετικές μεταρρυθμίσεις.
- Η αποδυνάμωση των παραδοσιακών διαμεσολαβητών. Στο παρελθόν, οι αρχισυντάκτες ήταν εκείνοι που φίλτραραν και αξιολογούσαν την πληροφορία λειτουργώντας ως «πυλωροί», καθορίζοντας παράλληλα ποιοι θα συμμετάσχουν στη δημόσια συζήτηση. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν σε μεγάλο βαθμό καταργήσει αυτό το φίλτρο. Διασημότητες, τηλεπερσόνες, influencers, πολιτικοί, χορευτές, συγγενείς θυμάτων, συνδικαλιστές, συνταξιούχοι αξιωματούχοι και άλλοι μπορούν πλέον να επικοινωνούν απευθείας με το ευρύ κοινό. Τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, στη συνέχεια, αναπαράγουν πολλές φορές αυτές τις διαδικτυακές δηλώσεις, ενισχύοντας περαιτέρω την απήχησή τους.
- Η υποχώρηση της γνώσης ως κριτηρίου νομιμοποίησης. Η έρευνα σχετικά με τον σύγχρονο δημόσιο διάλογο υποδηλώνει ότι η προβολή εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις επικοινωνιακές δεξιότητες, τη συναισθηματική απήχηση και τον αριθμό των ακολούθων, παρά από την εξειδικευμένη γνώση. Κατά συνέπεια, ένας εγκληματολόγος, ένας συνταγματολόγος, ένας ηθοποιός, ένας μόδιστρος, ένας influencer και μια τηλεοπτική προσωπικότητα μπορεί να παρουσιάζονται όλοι ως εξίσου έγκυροι συνεισφέροντας σε μια συζήτηση σχετικά με την επιβολή ποινών ή την σωφρονιστική πολιτική κλπ.
Το ερώτημα που επίσης τίθεται είναι γιατί η γλώσσα των Μέσων και των προσωπικοτήτων είναι συχνά τόσο απρεπής/αγενής; Είναι απρεπής επειδή α) ο θυμός και η αγανάκτηση αυξάνουν την αλληλεπίδραση. β) Οι αλγόριθμοι επιβραβεύουν περιεχόμενο που προκαλεί έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις. γ) Η δημόσια καταδίκη λειτουργεί ως ένδειξη ηθικής δέσμευσης του ομιλούντα. δ) Τα πολωμένα περιβάλλοντα ενθαρρύνουν την επιδεικτική αγανάκτηση. ε) Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μειώνουν πολλούς από τους κοινωνικούς περιορισμούς που παραδοσιακά συγκρατούσαν τον δημόσιο λόγο.
Οι κίνδυνοι που προκύπτουν δεν αφορούν μόνο το ύφος ή την ευπρέπεια του δημόσιου λόγου. Μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία της ποινικής δικαιοσύνης, τη δημοκρατική διακυβέρνηση και την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα ενίοτε «δικάζουν» έναν ύποπτο πριν αποφανθούν τα δικαστήρια. Αυτό έχει ως συνέπεια την παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας, την βλάβη της φήμης ακόμη και σε περίπτωση αθώωσης, πίεση προς δικαστές, εισαγγελείς και μάρτυρες, επιλεκτική παρουσίαση στοιχείων, μόνιμο ψηφιακό αποτύπωμα κατηγοριών και δημοσιευμάτων. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο σε υποθέσεις σεξουαλικών εγκλημάτων, τρομοκρατίας, ανθρωποκτονιών, διαφθοράς και υποθέσεων που αφορούν δημόσια πρόσωπα.
Η «δίκη από τα Μέσα» δεν τελειώνει πάντοτε με την καταδίκη. Αρκετές φορές συνεχίζεται κατά τη διάρκεια της έκτισης της ποινής και μετά την αποφυλάκιση. Όταν ένας καταδικασμένος πρόκειται να απολυθεί σύμφωνα με τον νόμο, τα μέσα ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συχνά επαναφέρουν το αρχικό έγκλημα, καλούν σχολιαστές και διασημότητες να εκφράσουν αγανάκτηση και αμφισβητούν τη νομιμότητα της αποφυλάκισης. Έτσι πλήττεται το κράτος δικαίου, δημιουργείται μια μορφή «κοινωνικής ισόβιας ποινής», επέρχεται σύγχυση μεταξύ νομιμότητας και ηθικής, υπερισχύει το συναίσθημα έναντι των αρχών του νόμου και του δικαίου, ασκούνται πολιτικές πιέσεις στη δικαιοσύνη για ειδική μεταχείριση συγκεκριμένων δραστών, δημιουργούνται περισσότερα εμπόδια στην κοινωνική επανένταξη.
Από εγκληματολογική σκοπιά, το φαινόμενο αντανακλά την ευρύτερη ένταση μεταξύ των ανταποδοτικών αντιλήψεων περί τιμωρίας και των αρχών του σύγχρονου κράτους δικαίου, το οποίο απαιτεί η τιμωρία να προσδιορίζεται από τον νόμο και όχι από τη διαρκή δημόσια αγανάκτηση. Όπως έχουν επισημάνει πολλοί φιλόσοφοι του δικαίου, η πραγματική δοκιμασία ενός νομικού συστήματος δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει τους «διάσημους» παραβάτες, αλλά εκείνους που η κοινωνία θεωρεί πιο μισητούς. Ακριβώς σε αυτές τις δύσκολες περιπτώσεις αποδεικνύεται η προσήλωση στις αρχές της νομιμότητας, της αναλογικότητας, της δίκαιης δίκης και του κράτους δικαίου.
