Το Ινστιτούτο Έρευνας Ρυθμιστικών Πολιτικών (ΙNΕΡΠ) διοργάνωσε στις 22 Οκτωβρίου 2025 διαδικτυακή συζήτηση με θέμα: «Η Ανοικτή Διακυβέρνηση ως Αντίβαρο στη Δημοκρατική Οπισθοδρόμηση», με συντονιστή τον Ιωάννη Φύτρο και ομιλητές την Κωνσταντίνα Κωνσταντίνου και τον Θεόδωρο Καρούνο.
Το webinar εντάχθηκε στη θεματική σειρά εκδηλώσεων του ΙNΕΡΠ για τη σχέση δημοκρατίας, τεχνολογίας και θεσμικής διαφάνειας.
Εισαγωγή – Ιωάννης Φύτρος
Ο κ. Φύτρος έθεσε το γενικό πλαίσιο της συζήτησης, τονίζοντας ότι ζούμε μια εποχή όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί μπορεί να παραμένουν τυπικά ισχυροί, αλλά οι αξίες που τους στηρίζουν (εμπιστοσύνη, συμμετοχή, λογοδοσία) δοκιμάζονται σοβαρά.
Η Ανοικτή Διακυβέρνηση, σημείωσε, δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα για τη βιωσιμότητα της δημοκρατίας. Παρουσίασε την παγκόσμια πρωτοβουλία Open Government Partnership (OGP) και τη συμμετοχή του Δήμου Αθηναίων στο πρόγραμμα OGP Local, υπογραμμίζοντας ότι η ανοιχτότητα αναδεικνύεται με πιο ουσιαστικό τρόπο όταν εφαρμόζεται στο επίπεδο των πόλεων, εκεί όπου οι πολιτικές αγγίζουν άμεσα τους πολίτες.
Το διακύβευμα σήμερα, υπογράμμισε, είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τους θεσμούς και η συμπερίληψη των πιο ευάλωτων ομάδων που τείνουν να μένουν εκτός της διαδικασίας λήψης αποφάσεων.
Ηθική της Τεχνολογίας και Δημοκρατική Μετάβαση – Κωνσταντίνα Κωνσταντίνου
Η κ. Κωνσταντίνου ανέλυσε τη σχέση ελευθερίας και ευθύνης στην εποχή της ψηφιακής μετάβασης. Κατά την παρουσίαση με τίτλο “Δημοκρατία σε μετάβαση: Ελευθερία και Ευθύνη στη διπλή όψη της Ανοικτής Διακυβέρνησης” τόνισε ότι η Ανοικτή Διακυβέρνηση δεν ταυτίζεται με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά περιλαμβάνει το σύνολο των τεχνολογικών καινοτομιών που ενισχύουν τη συμμετοχή, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Παρέπεμψε σε εμβληματικά παραδείγματα, όπως η Διαύγεια και το OpenGov, επισημαίνοντας ότι τα σχόλια των πολιτών στις δημόσιες διαβουλεύσεις πρέπει να αξιοποιούνται ουσιαστικότερα.
Η ίδια ανέδειξε επίσης την ανάγκη ψηφιακής παιδείας και την ευθύνη τόσο του κράτους όσο και των πολιτών για ενεργό συμμετοχή, χωρίς να αγνοούνται τα ψηφιακά χάσματα.
Στο σκέλος της τεχνητής νοημοσύνης, επεσήμανε ότι πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εργαλείο και όχι ως αυθύπαρκτος μηχανισμός εξουσίας. Μίλησε για την ανάγκη ανθρωποκεντρικής τεχνητής νοημοσύνης, που θα στηρίζει – όχι θα υποκαθιστά – τη δημοκρατική λειτουργία.
Έθεσε τις ηθικονομικές αρχές που πρέπει να διέπουν τη χρήση της: ευεργεσία, μη βλάβη, αυτονομία και δικαιοσύνη, ενώ στάθηκε ιδιαίτερα στην αξία της επεξηγησιμότητας των αλγορίθμων για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Η μετάβαση στην «ψηφιακή δημοκρατία», κατέληξε, είναι μονόδρομος, αλλά απαιτεί κριτική σκέψη, θεσμική εποπτεία και ισχυρή κουλτούρα διαφάνειας, ώστε να μη διολισθήσουμε σε «πλασματική διαφάνεια».
Τεχνητή Νοημοσύνη και Ψηφιακή Ανεξαρτησία – Θεόδωρος Καρούνος
Ο κ. Καρούνος εστίασε στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης και στον ρόλο της ως «ελέφαντα στο δωμάτιο» της δημόσιας συζήτησης.
Ανέλυσε την πορεία της ψηφιοποίησης στην Ελλάδα και τα βήματα ανοικτής διακυβέρνησης (Open Gov, Διαύγεια, ΚΗΜΔΗΣ, Εθνικό Μητρώο Διαδικασιών), επισημαίνοντας ωστόσο την έλλειψη συνοχής και τη διαρκή παρουσία της γραφειοκρατίας.
Τεκμηρίωσε ότι η τεχνητή νοημοσύνη, αν και υπόσχεται αποτελεσματικότητα, ενέχει κινδύνους γνωστικής εξάρτησης και ψηφιακής εξάρτησης. Προειδοποίησε ότι το σημερινό μοντέλο τεχνολογικής ανάπτυξης βασίζεται σε κλειστά συστήματα και άδειες χρήσης, που μπορεί να απειλήσουν τη ψηφιακή και εθνική ανεξαρτησία των κρατών.
Υπογράμμισε την ανάγκη για ανάπτυξη ανοικτών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης και ανοιχτό λογισμικό, τα οποία θα επιτρέπουν τον πλήρη έλεγχο των δεδομένων και των αλγορίθμων.
Τέλος, επεσήμανε τον κίνδυνο να περιοριστεί η γνωστική ικανότητα των επόμενων γενεών μέσω της υπερβολικής εξάρτησης από τα ψηφιακά εργαλεία και κάλεσε σε ισορροπία μεταξύ τεχνολογίας και ανθρώπινης κρίσης.
Συμπεράσματα
Η συζήτηση ανέδειξε ότι η Ανοικτή Διακυβέρνηση αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά αντίβαρα στη δημοκρατική οπισθοδρόμηση, στο μέτρο που συνδυάζει τη διαφάνεια με την ουσιαστική συμμετοχή και την υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη και τα νέα εργαλεία μπορούν να ενισχύσουν τη δημοκρατία μόνο όταν εντάσσονται σε πλαίσιο θεσμικής λογοδοσίας, ηθικής και ανοικτότητας.
Όπως υπογράμμισαν όλοι οι ομιλητές, η τεχνολογία από μόνη της δεν εγγυάται τη δημοκρατία – η δημοκρατία εξαρτάται τελικά από τη συλλογική βούληση να τη διαφυλάξουμε.
Προς το τέλος, η συζήτηση επικεντρώθηκε στα «εμπόδια εφαρμογής»: η απόσταση ανάμεσα στην τεχνική διαθεσιμότητα εργαλείων και στη βούληση/ικανότητα των θεσμών να τα αξιοποιήσουν, με έμφαση στη διαλειτουργικότητα ως κρίσιμο έλλειμμα (παραδείγματα προσωπικού αριθμού, ταυτότητας, διάσπαρτων μητρώων) και στο φαινόμενο της «ψηφιοποίησης της γραφειοκρατίας» αντί του ουσιαστικού μετασχηματισμού διαδικασιών. Αναδείχθηκαν επίσης ο κίνδυνος «OpenGov-washing», η ανάγκη ανοιχτών προτύπων/λογισμικού για να μειωθεί η εξάρτηση από κλειστές άδειες και ακριβές πρακτικές προμηθειών (π.χ. leasing εξοπλισμού), καθώς και ο ενεργός ρόλος του πολίτη: όχι μόνο να συμμετέχει, αλλά και να διεκδικεί διαφάνεια, επεξηγησιμότητα και πραγματική αξιοποίηση των σχολίων. Τονίστηκε ότι οι αλλαγές απαιτούν πολιτική βούληση «από πάνω», αλλά και ώριμες «bottom-up» τοπικές κοινότητες εμπιστοσύνης. Συνολικά, παρότι η συμμετοχή δεν ήταν μεγάλη, η ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των συμμετεχόντων υπήρξε ιδιαίτερα ζωντανή, ουσιαστική και παραγωγική, φωτίζοντας πρακτικές λύσεις και συγκεκριμένα σημεία βελτίωσης για να αποφευχθεί η «πλασματική διαφάνεια» και να επιτευχθεί αληθινή ανοιχτή διακυβέρνηση.
