Επιβραβεύεται η πραγματική καινοτομία των δημοσίων υπαλλήλων ή μήπως ο θεσμός των "Ψηφιακών βραβείων καινοτομίας" διολισθαίνει σε μια απλή προβολή ιδιωτικών εταιρειών και δημόσιων συμβάσεων; Μια κριτική ματιά στην ανάγκη για ουσιαστικά κίνητρα στη δημόσια διοίκηση.
Σε μια εποχή που ο ψηφιακός μετασχηματισμός αποτελεί λειτουργική αναγκαιότητα, η δημιουργία θεσμών που ενθαρρύνουν, αναγνωρίζουν και επιβραβεύουν την εσωτερική καινοτομία είναι εξαιρετικά σημαντική. Τα Βραβεία Ψηφιακής Διακυβέρνησης, που θεσπίστηκαν για πρώτη φορά το 2022, με πρωτοβουλία του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης, έχουν ακριβώς αυτό το πνεύμα: να αναδείξουν «καινοτόμες και πρωτοπόρες εφαρμογές για τον ψηφιακό μετασχηματισμό της δημόσιας διοίκησης και τη βελτίωση του διοικητικού περιβάλλοντος στη χώρα». Η βιβλιογραφία είναι πλούσια και σαφής γύρω απ’ αυτή την πρακτική: η θεσμική αναγνώριση, είτε μέσα από επιβράβευση είτε μέσω δημοσιότητας, λειτουργεί ως κίνητρο αυξημένης προσπάθειας, καλλιεργεί επαγγελματική αυτοπεποίθηση και διασπείρει τις καλές πρακτικές ως παραδείγματα προς μίμηση. Ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα όπως η ελληνική δημόσια διοίκηση, όπου οι υλικές ανταμοιβές δεν μπορούν εύκολα να αλλάξουν, η αναγνώριση αποτελεί μια χαμηλού κόστους αλλά υψηλής αποτελεσματικότητας πολιτική ενίσχυσης της παραγωγικότητας.
Ωστόσο, η πρακτική εφαρμογή του θεσμού φαίνεται να αναιρεί τον σκοπό του. Εν προκειμένω, η προϋπόθεση συμμετοχής στα βραβεία ψηφιακής διακυβέρνησης είναι ξεκάθαρη: «Δικαίωμα συμμετοχής έχουν, μεμονωμένα ή συλλογικά, όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι […] οι οποίοι εργάζονται σε οποιοδήποτε φορέα του Δημοσίου […]», ενώ κάθε συμμετέχων δηλώνει υπεύθυνα ότι η πρόταση «έχει παραχθεί από τον ίδιο ή/και την ομάδα» και «ανήκει αποκλειστικά σε αυτόν ή/και την ομάδα». Ο εν λόγω θεσμός, δηλαδή, δεν είναι χώρος βράβευσης εταιρειών ούτε επιδιώκει να επιβραβεύσει τεχνικά έργα που υλοποιούνται στο πλαίσιο συμβάσεων πληροφορικής. Το αντικείμενο της επιβράβευσης είναι το δημόσιο καινοτομικό έργο – η ιδέα, το στήσιμο, η διαδικασία, ο σχεδιασμός, η διοικητική μεταρρύθμιση, και, όπου υπάρχει, η τεχνική υλοποίηση από τον ίδιο το δημόσιο υπάλληλο ή μια υπηρεσία ενός δημόσιου φορέα.
Κι όμως, η εφαρμογή του θεσμού αφήνει ένα εκκωφαντικό κενό: δεν υπάρχει μηχανισμός επαλήθευσης του ποιος πραγματικά παρήγαγε το τι. Δηλαδή, ο διοργανωτής δεν πραγματοποιεί κάποιον έλεγχο ή διασταύρωση στοιχείων αναφορικά με την υποβληθείσα ιδέα, αλλά αρκείται στην υπεύθυνη δήλωση του συμμετέχοντος. Είτε λόγω οργανωτικής αδυναμίας είτε -ακόμα χειρότερα- λόγω πολιτικών σκοπιμοτήτων, αρκείται στο να «πιστέψει» τον υποβάλλοντα. Αξίζει δε να σημειωθεί πως αυτή η έλλειψη διασταύρωσης επιβεβαιώθηκε και από τον τελικό υπογράφοντα της απονομής των βραβείων ψηφιακής διακυβέρνησης (που, ως τελικός υπογράφων, έχει και την ανάλογη ευθύνη), δηλαδή τον Γενικό Γραμματέα Πληροφοριακών Συστημάτων & Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Συγκεκριμένα, στο περιθώριο του ετήσιου συνεδρίου της Διεθνούς Διαφάνειας Ελλάδος και της ΕΕΛ/ΛΑΚ στις 21 Ιανουαρίου, ο κ. Δημοσθένης Αναγνωστόπουλος παραδέχθηκε ότι δεν είχε γίνει καμία διασταύρωση των υποψηφιοτήτων. Κατά μεγάλη ειρωνεία, λίγη ώρα νωρίτερα κατά τη δημόσια τοποθέτησή του, είχε θίξει και ο ίδιος την ανάγκη του να δίνονται κίνητρα στους δημόσιους υπαλλήλους για τη βελτίωση της παραγωγικότητάς τους.
Ας δούμε μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα από την απονομή των βραβείων για το έτος 2023-2024 σύμφωνα με την 35255 ΕΞ 2025 απόφαση (ΑΔΑ : 97ΩΑ46ΜΤΛΠ-Β9Κ). Στην κατηγορία «Τοπική Αυτοδιοίκηση», το πρώτο βραβείο απονεμήθηκε στην πρόταση «GIS CRETE – Υποδομή Γεωργικών Πληροφοριών Περιφέρειας Κρήτης». Η πλατφόρμα, ωστόσο, έχει υλοποιηθεί ουσιαστικά από την εταιρεία Getmap.eu, ενώ η Περιφέρεια είναι ο φορέας-χρήστης και όχι ο παραγωγός. Το δεύτερο βραβείο στην ίδια κατηγορία, για την πλατφόρμα opencouncil.chania.gr, απονεμήθηκε στον Δήμο Χανίων, ενώ την τεχνική ανάπτυξη έχει υλοποιήσει το Open Council. Το δεύτερο βραβείο στην κατηγορία «Υγεία – Εργασία και Κοινωνικές Υποθέσεις» απονεμήθηκε στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης για την υλοποίηση του συστήματος EESSI στην Ελλάδα, παρότι το έργο έχει αναπτυχθεί από την εταιρεία Uni Systems στο πλαίσιο δημόσιας σύμβασης. Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις, το «καινοτόμο» προϊόν είναι παραδοτέο τεχνικού έργου από ανάδοχο. Φυσικά πρόκειται περί αξιόλογων υλοποιήσεων, εντούτοις ο δημόσιος φορέας είναι πελάτης, όχι παραγωγός – και ο δημόσιος υπάλληλος δεν είναι δημιουργός, αλλά χρήστης.
Αυτή η διάκριση είναι η καρδιά του προβλήματος. Αν ο θεσμός απονέμει βραβεία για δημόσιες συμβάσεις πληροφορικής, τότε λειτουργεί ως πρόσθετο κανάλι προβολής του οικοσυστήματος των έργων πληροφορικής. Αλλά το οικοσύστημα αυτό ήδη διαθέτει δεκάδες άλλα κανάλια προβολής, από γνωστά συνέδρια και fora μέχρι κλαδικά βραβεία όπου οι εταιρείες, καταβάλλοντας το αντίστοιχο κόστος συμμετοχής, μπορούν να παρουσιάσουν έργα και υλοποιήσεις, να κερδίσουν τα βραβεία και να φωτογραφηθούν με αυτά. Ο δημόσιος υπάλληλος, όμως, δεν διαθέτει πιθανότατα τέτοια κανάλια. Δεν είναι εταιρεία, δεν αγοράζει θέσεις συμμετοχής σε κλαδικές εκδηλώσεις, δεν διαθέτει marketing, δεν έχει εμπορικά κίνητρα, δεν ανοίγει περίπτερο στη ΔΕΘ. Αντιθέτως, προσπαθεί να αναδείξει ιδέες, διαδικασίες, λύσεις και πρακτικές μέσα σε ένα διοικητικό περιβάλλον που από μόνο του δεν ενθαρρύνει ιδιαίτερα την ανάληψη πρωτοβουλιών.
Τα Βραβεία Ψηφιακής Διακυβέρνησης, ως δημόσιος θεσμός, θα μπορούσαν να αποτελούν το μοναδικό πεδίο ισότιμης θεσμικής αναγνώρισης για τον δημόσιο λειτουργό. Όταν όμως αυτό το πεδίο καταλήγει να περιλαμβάνει και έργα εταιρειών που ήδη μπορούν να προβληθούν (και να διακριθούν) κι αλλού, τότε ο θεσμός αντί να διορθώνει την ασυμμετρία ευκαιριών ανάμεσα σε εταιρείες και υπαλλήλους, την ενισχύει. Το αποτέλεσμα σε επίπεδο διοικητικής κουλτούρας είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που θα περίμενε κανείς από έναν θεσμό βράβευσης. Ο δημόσιος υπάλληλος που πράγματι σκέφτεται, δημιουργεί, αυτοσχεδιάζει, εισηγείται και τελικά καινοτομεί, βλέπει ότι οι δικές του προσπάθειες δεν αναδεικνύονται, ενώ ταυτόχρονα βραβεύονται συστήματα και πλατφόρμες που παρήγαγαν ανάδοχοι.
Είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν σε κάθε δημόσια συζήτηση γύρω από τη δημόσια διοίκηση και τους δημόσιους υπαλλήλους – είτε αφορά την κινητοποίηση, είτε την αξιολόγηση, είτε την παραγωγικότητα – επανέρχεται συνεχώς ως κοινός παρονομαστής η ανάγκη για παροχή κινήτρων. Εξάλλου, πώς θα εκσυγχρονιστεί η δημόσια διοίκηση χωρίς να κινητοποιηθούν οι άνθρωποί της; Τα Βραβεία Ψηφιακής Διακυβέρνησης είναι ένα άριστο παράδειγμα πολιτικής ήπιας κινητοποίησης: ένα εργαλείο χαμηλού κόστους που θα μπορούσε να παράγει υψηλής αξίας δημόσιο αποτέλεσμα. Όμως, ακριβώς λόγω της απουσίας στοιχειώδους διασταύρωσης της προέλευσης της καινοτομίας και της πρακτικής διολίσθησης της επιβράβευσης προς τις τεχνικές υλοποιήσεις ιδιωτικών εταιρειών, ο θεσμός τελικά παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα: αντί να ενισχύει το κίνητρο, ενισχύει την αποθάρρυνση. Αντί να προάγει την παραγωγικότητα, ενισχύει τον κυνισμό. Αντί να αναδεικνύει τη δημόσια δημιουργία, αναδεικνύει την ανάθεση στη «σωστή» (και «βραβευμένη») εταιρεία.
Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόβλημα δεν είναι απλώς η «λανθασμένη» επιλογή κάποιων βραβείων, αλλά κάτι πολύ βαθύτερο: η θεσμική αδυναμία της ελληνικής δημόσιας διοίκησης να διαχωρίσει τη δημόσια καινοτομία από την αγορά έργων πληροφορικής. Η καινοτομία στο Δημόσιο δεν είναι οι συμβάσεις· είναι οι άνθρωποι, οι διαδικασίες, οι ιδέες, οι παρεμβάσεις. Αν θέλουμε πραγματικά μια ψηφιακή δημόσια διοίκηση που να μην εξαρτάται αποκλειστικά από τρίτους, χρειάζεται να χτίσουμε μηχανισμούς που αναγνωρίζουν, επιβραβεύουν και πολλαπλασιάζουν την εσωτερική δημιουργικότητα. Τα Βραβεία Ψηφιακής Διακυβέρνησης θα μπορούσαν να είναι ένας τέτοιος μηχανισμός. Αν, βέβαια, υπάρχει πράγματι πρόθεση να αξιοποιηθούν με αυτόν τον τρόπο και όχι να ευτελιστούν ως άλλο ένα βήμα βράβευσης εταιρειών.
