Με αφορμή τα πρόσφατα στοιχεία της Διεθνούς Διαφάνειας, αναλύουμε τις άμεσες και έμμεσες αιτίες που κρατούν τη χώρα μας σε χαμηλές θέσεις αξιολόγησης στον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς. Από τις απευθείας αναθέσεις και τις παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη, μέχρι τον γραφειοκρατικό "Λαβύρινθο", εξετάζουμε γιατί οι τεχνολογικές λύσεις δεν αρκούν χωρίς ουσιαστική πολιτική βούληση για ρήξη με τον φαύλο κύκλο της αδιαφάνειας.

Για ακόμη μια χρονιά, η Διεθνής Διαφάνεια, στον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς, επιμένει να κατατάσσει τη χώρα μας στη πεντηκοστή θέση σε σύνολο 182. Σε καλύτερη θέση από την Ελλάδα βρίσκονται μη ευρωπαϊκές χώρες, για πολλές εκ των οποίων διαθέτουμε μικρή ή καμία γνώση (πχ. Μπουτάν, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Mποτσουάνα, νησιά Μπαρμπέιντος).

Σε εξίσου κακές θέσεις με την Ελλάδα βρίσκονται οι χώρες του Νότου, η Μάλτα, η Ιταλία, η Κύπρος και η Ισπανία, διαμορφώνοντας μια ομάδα χωρών που βρίσκονται στον αντίποδα των χωρών του Βορρά.

Οι καταγραφές που συναντάμε στις αντίστοιχες έρευνες της κοινής γνώμης μπορούν να αποτελέσουν έναυσμα για την έρευνα και την συσχέτιση των παραγόντων που οδηγούν στην αδιαφάνεια και τη διαφθορά. Είναι γεγονός ότι συγκεκριμένοι τομείς της πολιτικο-οικονομικής ζωής ελέγχονται, συστηματικά και κατ’ επανάληψη, ως παραγωγοί αδιαφάνειας και διαφθοράς.

Τέτοια παραδείγματα αδιαφάνειας συναντάμε στην εφαρμοσμένη πολιτική για τις δημόσιες συμβάσεις, στην καχεξία και οριακή λειτουργία των Ανεξάρτητων Αρχών, και στην προβληματική απονομή της δικαιοσύνης λόγω των πολλαπλών πιέσεων που ασκούνται σ’ αυτήν. Η πολυπλόκαμη και διαρκώς διαρρέουσα γραφειοκρατία μονοπωλεί την κριτική πολλών που ασχολούνται με τα ζητήματα της διαφάνειας και της διαφθοράς.

Απέναντι στα επίμονα προβλήματα αντιπαρατίθενται, συνήθως, εργαλειακού τύπου λύσεις, όπως αυτές που αφειδώς προσφέρει σήμερα η τεχνολογία, πλην όμως το πρόβλημα δεν επιλύεται. Αντιθέτως, συνήθως, χρησιμοποιείται η τεχνολογία προκειμένου το «πρόβλημα» να συνεχίσει να υπάρχει.

Ποιοι είναι οι γενεσιουργοί λόγοι της αδιάκοπης και ενδυναμωμένης διαφθοράς; Μπορούμε να τους διακρίνουμε σε άμεσους και έμμεσους.

Έμμεσοι

Α) Η σοβαρή κάμψη εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα ότι μπορεί να εγγυηθεί βασικά δημόσια αγαθά, όπως είναι, για παράδειγμα, η ασφάλεια, δημιουργεί εύφορο έδαφος για την ανάπτυξη παράπλευρων τάξεων και φαινομένων διαφθοράς κρατικών αξιωματούχων. Σ’ αυτή την κατεύθυνση συνέβαλαν οι μεγάλης κλίμακας από-ποινικοποιήσεις εγκλημάτων που οδήγησαν στην αποφυλάκιση δραστών σοβαρών εγκλημάτων που  συνέχισαν την εγκληματική δραστηριότητά τους.

Β) Η κατάρρευση των εσωτερικών ελέγχων της διοικήσεως. Παρά τα εξαγγελόμενα ρυθμιστικά πλαίσια για την καταπολέμηση της διαφθοράς και τις όποιες θετικές εξελίξεις (πχ. οι 827 Σύμβουλοι Ακεραιότητας), οι σχετικές διαδικασίες εφαρμογής όσων προέβλεπε ο ν. 4795/2021 είναι απελπιστικά αργές. Χαρακτηριστικό είναι ότι η πρώτη εκδήλωση ενδιαφέροντος για την ένταξη συμβούλων στο σχετικό μητρώο ακεραιότητας έγινε τρία (3) χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου.

Άμεσοι

• Οι παρεμβάσεις στην λειτουργία της δικαιοσύνης και η παρεμβολή εμποδίων στην απρόσκοπτη άσκηση του λειτουργήματος των δικαστών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, που έγινε γνωστό και εκτός χώρας, είναι η υπόθεση των παρακολουθήσεων πολιτικών προσώπων και κρατικών αξιωματούχων στην Ελλάδα μέσω παράνομου λογισμικού (predator).
• Στην ίδια κατηγορία συγκαταλέγονται οι απόπειρες συγκάλυψης ευθυνών υπουργών και στελεχών του κρατικού μηχανισμού μέσω της εφαρμογής διατάξεων που εξαλείφουν/απομειώνουν την ευθύνη των υπουργών κατά το διάστημα άσκησης των καθηκόντων τους (άρθρο 86Σ.). Το δυστύχημα των Τεμπών και το σκάνδαλο των παράνομων κοινοτικών χρηματοδοτήσεων (ΟΠΕΚΕΠΕ) είναι τα πιο γνωστά.
• Η έκρηξη των απευθείας αναθέσεων που καταστρατηγεί τις διαδικασίες ελέγχου της νομιμότητας των δημοσίων συμβάσεων. Σύμφωνα με το Κεντρικό Μητρώο Δημοσίων Συμβάσεων (ΚΗΜΔΗΣ), κατά το εξάμηνο Ιανουαρίου-Μαϊου 2025, υπογράφηκαν 95.610 συμβάσεις συνολικής αξίας 7,76 δις ευρώ από 1570 αναθέτουσες Αρχές με 29.849 αναδόχους. Εξ αυτών, οι 70.994 (74,2%) ήταν απευθείας αναθέσεις και το ύψος τους έφτασε 1,ο4 δις ευρώ. Απέναντι σ’ αυτή την πρωτοφανή έκρηξη παράπλευρης πολιτικής το αρμόδιο Υπουργείο καλεί, με πρόσφατη εγκύκλιό του τους φορείς να «….προγραμματίζουν έγκαιρα ώστε να μην προσφεύγουν τόσο συχνά στις απευθείας αναθέσεις….» Εάν δεν ήταν σοβαρό θα ακουγόταν ως ανέκδοτο.
• Είναι εντυπωσιακό ότι όλοι οι Έλληνες (ποσοστό 97%) θεωρούν ως δεδομένη τη διαφθορά μεταξύ των πολιτών και των αξιωματούχων που εκδίδουν άδειες που αφορούν κάποια επιχειρηματική δραστηριότητα. Η εντύπωση αυτή επιβεβαιώνεται εάν κανείς αποτολμήσει να διεισδύσει στον Λαβύρινθο του λεγόμενου «εθνικού μητρώου διοικητικών διαδικασιών», τον επιλεγόμενο ως «Μίτο»: 4.175 «διαδικασίες», δηλαδή τίτλοι διαδικασιών, αναλύονται σε κάθε κατηγορία κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στην ενότητα «Γεωργία-Κτηνοτροφία» περιλαμβάνεται η «αλιεία» όπου έχουν καταχωρηθεί 83 άδειες και η «κτηνοτροφία» με 69 άδειες. Σ’ ένα μόνο παράδειγμα ενδεικτικό της λαβυρινθώδους διαδικασίας που δημιουργεί εύφορο έδαφος ανάπτυξης της διαφθοράς: Για την «έναρξη λειτουργίας εκμετάλλευσης αιγών και προβάτων» απαιτούνται 2 δικαιολογητικά και 7 ημέρες χρόνος διεκπεραίωσης. Τα δύο, όμως, δικαιολογητικά δεν αποτελούν παρά συνδέσμους εκ των οποίων ο μεν ένας είναι λάθος κι ό άλλος παραπέμπει στην ιστοσελίδα της Περιφέρειας Δ. Ελλάδας. Αναζητώντας περαιτέρω διευκρινήσεις συναντήσαμε τις «προϋποθέσεις» χορήγησης άδειας που διακρίνονται σε φορολογικές, πολεοδομικές και διοικητικές χωρίς περαιτέρω ανάλυση πέραν του ότι στις διοικητικές αναφέρεται ότι η «κατασκευή της εκμετάλλευσης πρέπει να είναι….ολοκληρωμένη».
• Η ατελής εφαρμογή της πολιτικής για την «καλή νομοθέτηση». Αυτή εντοπίζεται, ιδίως, στον ακρωτηριασμό της, αφού, στα καθ’ ημάς εφαρμόζεται μόνον η «καλή νομοθέτηση» για μια μελλοντική ρύθμιση- κι αυτή μέσω μιας ατελούς ανάλυσης συνεπειών ρυθμίσεων. Η ex post αξιολόγηση, που αποτελεί έναν μηχανισμό ουσιαστικής αξιολόγησης του περιεχομένου μιας ρύθμισης, έχει παραπεμφθεί στο απώτατο μέλλον.
• Τουτ’ αυτό ισχύει και για την απλούστευση των διαδικασιών η οποία περιορίστηκε στην πλατφόρμα «gov.gr», μέσω της οποίας διευκολύνεται ο πολίτης να παίρνει κάποια «μονο-εισοδικά» πιστοποιητικά. Σοβαρή πολιτική απλούστευσης, η οποία θα αντιμετώπιζε τόσο το τεράστιο στοκ των κακών ρυθμίσεων και των ατελέσφορων διαδικασιών, όσο και τη συστηματική περικοπή των διοικητικών βαρών τα οποία επαυξάνονται, χωρίς φειδώ, υποχρεώνοντας πολλούς επιχειρηματίες να καταφεύγουν στις γνωστές παρακάμψεις της νομιμότητας, ούτε σχεδιάστηκε ούτε εφαρμόστηκε στα τελευταία χρόνια.

Ατυχώς, συστηματική και αξιόπιστη πολιτική για την αντιμετώπιση της διαφθοράς ουδέποτε υπήρξε και περιοριζόταν σε μεμονωμένες κινήσεις εντυπωσιασμού που στόχευαν στη συσκότιση του προβλήματος. Με βάση όσα αναφέρθηκαν, προηγουμένως, είναι πρόδηλη η ευθύνη του πολιτικού συστήματος και, ειδικότερα, εκείνων που ασκούν τη διακυβέρνηση. Η αλληλοτροφοδότηση της διαφθοράς με την απουσία μεταρρυθμίσεων στα πεδία που αναφέραμε, δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Αυτός πρέπει να σπάσει. Το ερώτημα είναι; Ποιοι είναι οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις που θα το επιχειρήσουν;

Πάντως, προς το παρόν, ο ορίζοντας είναι ομιχλώδης και οι δυνάμεις αυτές δεν διακρίνονται ευκρινώς.