Μέσα στη αρρωστημένη και μονομανή ατμόσφαιρα των ημερών με τον Αρμαγεδώνα να «επέρχεται» και τους ταλαίπωρους πολίτες της χώρας αυτής να προσπαθούν να επιβιώσουν και να μην παραφρονήσουν εν τω άμα, ενεφανίσθη ρέκτης των μεταρρυθμίσεων υπουργός και εξήγγειλε ένα σύστημα αριστείας. Έτσι ξαφνικά. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν «μπράβο».
Επιτέλους, μετά τις προκρούστειες πολιτικές απομείωσης και υποβάθμισης του δημόσιου τομέα, να, που εμφανίζεται και κάτι που παραπέμπει σε μια άλλη λογική. Αυτή που τόσο πολύ έχει ανάγκη όχι μόνον το ελληνικό δημόσιο αλλά και η ελληνική κοινωνία στο σύνολό της: Να εξάρουμε, να προβάλλουμε τα θετικά, τα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα. Να στηριχθούμε σ’ αυτά για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε όχι μόνον τα δικά μας «κακά» αλλά και όλων των άλλων (εταίρων, φίλων, ανθελλήνων και εχθρών).
Αλλά, το θυμικό δεν είναι ο καλύτερος οδηγός για να αξιολογήσει κανείς μέτρα πολιτκής. Προέχει «η των ονομάτων επίσκεψις» προκειμένου να ξέρουμε περί ποίου πράγματος ομιλούμε. Η «αριστεία» εμφανίζεται- και αυτή- στα Ομηρικά έπη. Συγκεκριμένα, στην Ιλιάδα, προκειμένου να αποδώσει την καλύτερη στιγμή στον αγώνα του ήρωα/πολεμιστή.
Η αριστεία συναρτάται προς τις επιδόσεις του Αχιλλέα και του ‘Εκτορα στον Τρωϊκό πόλεμο και χαρακτηρίζει τα ιδιαίτερα, τα εξαιρετικά τους ανδραγαθήματα. Eξ ου και η πρώτη οριοθέτηση: Η αριστεία συγκροτεί το αντίπαλο δέος της μετριότητας (και, οπωσδήποτε, της κακότητας).
Πολλά χρόνια μετά, η αριστεία εμφανίζεται στην επιστήμη της διοίκησης (μάνατζμεντ) ως το μέσον που μπορεί να δώσει στις επιχειρήσεις εκείνη την δυναμική που θα τους επιτρέψει να ξεχωρίσουν, να διακριθούν. Η έννοια απαντάται συναρτημένη προς την καινοτομία, την στρατηγική και την ποιότητα[1].
Η έννοια της αριστείας έχει χάσει την αρχική μεταφυσική της νοηματοδότηση και εννοείται ως μια «λειτουργία» ενός συστήματος και λιγότερο ως μια ιδιαίτερη, ξεχωριστή συνθήκη, οι προϋποθέσεις επέλευσης της οποίας δεν μπορούν εύκολα να ανιχνευθούν. Η αριστεία μπορεί να προκύψει ως ποιότητα των διαδράσεων που συντελούνται εντός ενός συστήματος. Είναι μια «προκύπτουσα ιδιότητα» των μερών του, λοιπόν. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να αναδιφήσει κανείς στα χαρακτηριστικά αυτών των διαδράσεων προκειμένου να εννοήσει πως επιτυγχάνεται το τελικό αποτέλεσμα.
Ερχόμενοι, εν συνεχεία, πλησιέστερα στη διασάφηση της αριστείας στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης διοικητικής πολιτικής, της διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού, αυτή αποτελεί το κεντρικό μέσον για την ανύψωση και την αναβάθμισή του. Η αριστεία είναι, για πολλούς, συναρτημένη με βραβεία και διακρίσεις για τις εξαιρετικές επιδόσεις των δημοσίων λειτουργών. Οι ΗΠΑ πρωτοστατούν στον τομέα αυτόν, αφήνοντας ευρωπαϊκές και άλλες χώρες μακράν πίσω τους.
Tις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει αναπτυχθεί, ιδιαίτερα, η βιβλιογραφία και οι πρακτικές εφαρμογές της αριστείας. Αναφέρονται τόσο σε υποκείμενα (πρόσωπα) όσο και σε οργανώσεις. Η επικράτηση της συστημικής σκέψης στο μάνατζμεντ διευκολύνει την κατανόηση της αριστείας ως έννοιας που καλύπτει επαρκώς και τις δύο περιοχές. Ας ξεκινήσουμε από την κατανόηση της αριστείας ως ιδιότητα ενός προσώπου.
Πότε είναι άριστος ένας δημόσιος λειτουργός λοιπόν[2];
- Όταν η εργασία του επικεντρώνεται στην ενεργητική μάθηση (κι όχι απλώς την ακαδημαϊκή) συνδυάζοντας τυπικά και άτυπα κανάλια γνώσης (όταν φροντίζει, δηλαδή, να μαθαίνει από την ατυπικότητα).
- Όταν δημιουργεί και παρέχει στους άλλους ευκαιρίες αναστοχασμού και κριτικής σκέψης.
- Όταν δημιουργεί με τα έργα του. Όταν, δηλαδή, οι πράξεις του που είναι ένα ζωντανό παράδειγμα για τους υπόλοιπους, συνδυάζουν στοιχεία στρατηγικής ηγεσίας και επαγγελματικής καινοτομίας.
- Όταν μoιράζεται με τους άλλους και συμμερίζεται τις απόψεις και στάσεις τους που αφορούν την ανάπτυξη κριτικής σκέψης και λήψης αποφάσεων σε συνθήκες διακινδυνεύσεων και αβεβαιότητας.
- Όταν προσαρμόζει τα υποδείγματα σκέψης και δράσης του σε διαφορετικές καταστάσεις, εκτιμώντας τι μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικό στη συγκεκριμένη συγκυρία.
- Όταν αποδείχνει ότι έχει ηγετικά προσόντα και ικανότητες που του επιτρέπουν να φέρεται αυθεντικά στον χώρο του και να τηρεί τους ηθικούς κανόνες που επικρατούν στην δημόσια σφαίρα.
- Όταν επιδείχνει ανοχή απέναντι σε διαφορετικές λογικές και επιχειρήματα υιοθετώντας έναν προδραστικό, αναστοχαστικό τρόπο σκέψης.
- Όταν αναπτύσσει ηγετικές δεξιότητες με σκοπό την οικοδόμηση σχέσεων και δικτύων και καταφέρνει να ασκήσει σημαντική επιρροή και στο πολιτικό πεδίο του διοικείν.
Μπορεί, ωστόσο, να αναδειχθεί ένας άριστος λειτουργός μέσα από μια οποιαδήποτε οργάνωση; Υπάρχουν διαφορετικές απαντήσεις που συναρτώνται προς την αρχική εννοιολόγηση της αριστείας. Εκείνοι οι οποίοι υποστηρίζουν, ιδίως, την μεταφυσική της διάσταση (αντίστοιχη προς το Βεμπεριανό «χάρισμα»- κι εκείνοι που δέχονται την όσμωση μεταξύ των υποκειμενικών και των οργανωτικών χαρακτηριστικών.
Ας συνεχίσουμε, λοιπόν, με τις οργανωτικές προϋποθέσεις της αριστείας:
- Η αριστεία δεν μπορεί να διαγνωστεί και επιβραβευθεί χωρίς την ύπαρξη αποτελεσμάτων. Δεν μπορεί, μ’ άλλα λόγια, να είναι άριστος κάποιος που δεν επιτυγχάνει αποτελέσματα.
- Η αριστεία μετράται: Όχι μόνον στο τέλος αλλά καθ’ όλη την διάρκεια, όπου η οργάνωση (ή το πρόσωπο) καινοτομεί/ αλλάζει/επιχειρεί. Επομένως, απαιτείται ένα σύστημα μετρήσεων και αναφορών το οποίο να έχει κριθεί (τεσταριστεί) ως αξιόπιστο.
- Η αριστεία αναγνωρίζεται, ιδίως και κυρίως, από τους άλλους. Μιλώντας για το δημόσιο, η αριστεία αναγνωρίζεται και απονέμεται από τους «πελάτες»/ «χρήστες» των δημοσίων υπηρεσιών.
- Η αριστεία προϋποθέτει την αποδεδειγμένη ικανότητα της οργάνωσης να σχεδιάζει, να παρακολουθεί και να προβλέπει, οπωσδήποτε, μεσοπρόθεσμα. Τούτο σημαίνει ότι η οργάνωση μπορεί να προγραμματίζει την επέλευση των αποτελεσμάτων βάσει των οποίων κρίνεται.
- Η αριστεία συναρτάται προς τη δυνατότητα και την ικανότητα της οργάνωσης να καινοτομεί, να βρίσκεται μπροστά από τις τεχνολογικές εξελίξεις. Από τον ιδιωτικό τομέα γνωρίζουμε ότι οι άριστες εταιρείες διαθέτουν ισχυρότατα τμήματα έρευνας και ανάπτυξης.
- Εν τέλει, η αριστεία επιτρέπει σε μια οργάνωση να ελαττώσει τον χρόνο που απαιτείται για την ολοκλήρωση των εγχειρημάτων της. Ο χρόνος είναι πάντα σημαντικός για την διοίκηση [βλ. Gant charts and network sequencing diagrams (PERT,CPM)] και στο πλαίσιο της αριστείας, αυτός πρέπει να σμικρύνεται (όχι, βεβαίως, εις βάρος της ποιότητας αλλά υπέρ της).
Ερχόμενοι, τώρα, στην ελληνική πραγματικότητα:
Η αριστεία, όπως και οι άλλες πολιτικές ανάδειξης και εξύψωσης του ανθρώπινου δυναμικού, δεν ευδοκίμησαν ποτέ στην Ελλάδα. Εδώ επικρατεί η μετριότητα, η ισοπέδωση, ο διχασμός και η καθήλωση όσων διακρίνονται. Αυτές είναι οι sine qua non προϋποθέσεις για την διαιώνιση και ανάπτυξη του πελατειασμού, του ελληνικού μοντέλου καπιταλιστικής ανάπτυξης σε βαλκανικό περιβάλλον. Μαζί με τις απελπιστικά λάθος πολιτικές των Μνημονίων, οι πελατειακές πολιτικές παρήγαγαν ένα αποκρουστικό αποτέλεσμα, ένα διοικητικό «permanent failure», το οποίο, πράγματι, θα μπορούσε να διδαχθεί στα Πανεπιστήμια ως εγγυημένη συνταγή διάλυσης μιας δημόσιας οργάνωσης.
Η αριστεία υπάρχει, βεβαίως, πέραν του αρνητικού πολιτικού περιβάλλοντος της: Πολλοί δημόσιοι λειτουργοί επιχειρούν με ιδιαίτερη επιτυχία υπό δυσμενέστατες συνθήκες σε εντελώς διαφορετικά πεδία. Αντιμέτωποι μ’ έναν πρωτόγονο βαρβαρισμό που βλέπει στο δημόσιο τις αιτίες όλων των δεινών της ελληνικής κοινωνίας, προσπαθούν να διαχειριστούν τα σχεδόν «πάγια» προβλήματά τους (ρυθμιστικός λαβύρινθος, ακανθώδεις δομές, διασπορά πόρων και υποδομών, ελλιπέστατο ανθρώπινο δυναμικό) σε συνδυασμό με τα νέα δεινά που προσκόμισε οι κρίση και οι πρωταγωνιστές της.
Παρά την συνεχιζόμενη επίθεση από το πελατειακό σύστημα, το οποίο αμύνεται και ελίσσεται, προκειμένου να διατηρήσει τα κεκτημένα, διαφαίνεται μια ευρύτερη μετατόπιση του κοινωνικού (και του δημοσιοϋπαλληλικού) σώματος να χειραφετηθεί από τις πρακτικές αλλοτρίωσης και καθυπόταξης που το πελατειακό σύστημα επέβαλε επί σειρά δεκαετιών.
Υπό το πρίσμα αυτό, θεωρώ ότι εξαγγελίες περί αριστείας και λοιπών αλλότριων προς την λογική και την αισθητική του πελατειακού συστήματος, μπορεί να μεταβληθούν από άλλοθι του πελατειακού συστήματος σε πραγματικά εργαλεία χειραφέτησης και ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού. Μένει το ίδιο το δημοσιοϋπαλληλικό σώμα να αναλάβει να νοηματοδοτήσει την αριστεία και να δημιουργήσει τις συνθήκες διατήρησής της. Τότε, πραγματικά, θα έχει συντελεστεί ένα βήμα προόδου και εξέλιξης. Αν όχι, τότε θα πρόκειται για μια ακόμη ψευδο-μεταρρύθμιση στη χορεία όσων επιχειρήθηκαν καθόλη την σκοτεινή και επώδυνη για την Ελλάδα και την διοίκησή της περίοδο των μνημονίων.
[1] David L. Goetsch/ Stnaley B. Davis Wayne Mondy Quality Management for Organizational Excellence: Introduction to Total Quality. Eλλ. Μτφρ. Tζιόλας, Εισαγωγή στην ολική ποιότητα, 2013
[2] Danny Samson/David Challis, Patterns of Excellence, Financial Times, Prentice Hall, 1999
