Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ φέρνει, καθημερινά, στο φως τις βαθιές αδυναμίες του κράτους. Ο Π. Καρκατσούλης θέτει τα κρίσιμα ερωτήματα για διαφάνεια, ευθύνη, πελατειακές σχέσεις και την ανάγκη ουσιαστικής αυτογνωσίας και υπευθυνότητας απέναντι στο μέλλον της δημόσιας ζωής, προτείνοντας λύσεις που μπορούν να ανοίξουν τον δρόμο για μια νέα, καλύτερη διακυβέρνηση.
Παρακολουθώντας την εξέλιξης της ακροαματικής διαδικασίας στη Βουλή για τον ΟΠΕΚΕΠΕ παρατηρώ ότι οι υπουργοί και τα διοικητικά στελέχη του χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: Σ’ εκείνους- τους περισσότερους- που δεν γνώριζαν τι συνέβαινε ούτε αντιλήφθηκαν κάτι μεμπτό και στους άλλους- τους λιγότερους- που γνώριζαν και επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Μεταξύ αυτών και ο κ. Λιβανός που κατάθεσε στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής ότι στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει την «επιδοματοφαγία», «λοιδορήθηκε, προπηλακίστηκε και απειλήθηκε».
Η κατάθεση του κ. Λιβανού έχει, πέρα από την πολιτική της βαρύτητα, μια ανησυχητική διαπίστωση για την ικανότητα των θεσμών και του ελληνικού κράτους δικαίου να αντιμετωπίζει απειλές. Μάλιστα, η απειλή αυτή φαίνεται ότι γιγαντώθηκε σε βάθος χρόνου, αφού οι συγκεκριμένες ομάδες συμφερόντων που λυμαίνονταν τα επιδόματα του ΟΠΕΚΕΠΕ είχαν αποθρασυνθεί σε τέτοιο βαθμό που απειλούσαν και βυσσοδομούσαν, δημόσια, κατά των υπουργών.
Τα ερωτήματα που ανακύπτουν και ζητούν πιεστικά απαντήσεις είναι:
Α) Μπορεί να μην γνωρίζει ο υπουργός τι συμβαίνει στο υπουργείο του; Και μάλιστα, να μην γνωρίζει μια τέτοιας έκτασης παρανομία στην οποία είχαν εμπλοκή και ανώτατα διοικητικά στελέχη; Εάν όντως δεν γνώριζαν, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει πλήρης κατάρρευση των μηχανισμών εσωτερικού ελέγχου. Ακόμη και η νομιμότητα, βασική αρχή του κράτους δικαίου, τίθεται εν αμφιβόλω. Η περίπτωση να μην γνωρίζει ένας υπουργός τι είδους και εύρους παρανομίες συντελούνται στο υπουργείο του είναι πιθανή, εάν υπάρξει οργανωμένο σχέδιο αποσταθεροποίησής του από τα διοικητικά στελέχη. Μέχρι τώρα, εξ όσων γνωρίζω, δεν έχει υπάρξει τέτοια περίπτωση. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η ελληνική δημόσια διοίκηση διακρίνεται από το ακριβώς αντίθετο, την υποταγή και την άνευ ετέρου υλοποίηση των βουλήσεων των πολιτικών προϊσταμένων. Κατά συνέπεια, η μετατροπή μιας δημόσιας οργάνωσης σε μηχανισμό παρανομίας δεν αφήνει παρά μόνο μια επιλογή: Το κλείσιμό του. Αυτή η οργάνωση δεν μπορεί να αρχίσει να επαναλειτουργεί δίχως μια, εκ βαθέων, λειτουργική και δομική αναδιοργάνωσή της.
Β) Με ποιο τρόπο θα κατοχυρωθεί η διαφάνεια στη διάρκεια της διακυβέρνησης ενός υπουργού; Γιατί δεν μπορούν να υπάρξουν μέτρα και σταθμά για την αξιολόγηση του έργου του; Εάν υποθέσουμε ότι ένας υπουργός πρέπει να έχει ως βασική μέριμνα την παραγωγή ενός στρατηγικού σχεδίου διακυβέρνησης του πεδίου πολιτικής που του έχει ανατεθεί, τότε πρέπει να αξιολογηθεί γι’ αυτό. Περιττό να λεχθεί ότι η συντριπτική πλειοψηφία όσων υπηρέτησαν σε αντίστοιχες θέσεις, κατά τις πέντε τελευταίες δεκαετίες, δεν παρήγαγε κανένα επιτελικό έργο αλλά αναλώθηκε στη διαχείριση της καθημερινότητας, μέρος της οποίας αποτελούν και οι πελατειακές διευθετήσεις.
Με δεδομένο ότι το πρόβλημα της διαφθοράς στα «υψηλά» κλιμάκια είναι έντονο, απαιτείται η δημιουργία μηχανισμών παρακολούθησης και ελέγχου της ποιότητας της διακυβέρνησης, ανεξάρτητων από την κυβέρνηση. Δεν εννοώ διοικητικά μορφώματα, όπως είναι οι Ανεξάρτητες Αρχές, αλλά οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, έναντι των οποίων θα υποχρεούται η εκτελεστική εξουσία να λογοδοτεί. Γιατί δεν θα μπορούσε να δημιουργηθεί και στην Ελλάδα μια ανεξάρτητη ομάδα εκτίμησης του υπουργικού έργου από πρόσωπα υψηλού κύρους προερχόμενα από την κοινωνία πολιτών; Η ιδέα αυτή έχει εφαρμοστεί, πολλές φορές, στο επίπεδο της ΕΕ, βελτιώνοντας το επίπεδο της διαφάνειας της διακυβέρνησης. Στη δική μας περίπτωση που οι γιγαντιαίες κυβερνήσεις έχουν δημιουργήσει μια «κυβέρνηση-εντός-της-κυβέρνησης» πρέπει να υπάρξει διαφάνεια και ως προς τα δικά της πεπραγμένα.
Γ) Γιατί δεν ανοίγει μια σοβαρή συζήτηση για την αντιμετώπιση του πελατειασμού, ο οποίος αποτελεί την αρχέγονη αιτία όλων των δεινών κακοδιοίκησης στη χώρα μας;
Η δρομολόγηση μεγάλων οριζόντων μεταρρυθμίσεων που θα διαρρήξουν τα πελατειακά δίκτυα εξακολουθεί να έχει μικρή πιθανότητα υλοποίησης. Ένα πρώτο βήμα θα ήταν ο διαβόητος νόμος περί «ευθύνης» υπουργών να δώσει τη θέση του σε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο οργάνωσης, λειτουργίας και αξιολόγησης του έργου τους, κόβοντας τον γόρδιο δεσμό της διπλοπροσωπίας υπουργού-βουλευτή μέσω του οποίου μετακυλίεται η ευθύνη τους στην κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Δ) Γιατί δεν υπάρχει ένας προγραμματικός λόγος κι ένα επιχειρησιακό σχέδιο για τη ριζική αντιμετώπιση των πελατειακών δεσμών; Είναι επείγουσα ανάγκη, όμως, να υπάρξει είτε από την κυβέρνηση είτε από την αντιπολίτευση ένα πρόγραμμα δράσεων μεταξύ των οποίων η εφαρμογή των, παγκοίνως γνωστών μέτρων για την διάρρηξη των πελατειακών δεσμών. Σ’ αυτά περιλαμβάνονται η αλλαγή του εκλογικού νόμου με ποσόστωση στις θέσεις των βουλευτών που μπορεί να γίνουν υπουργοί, η άμεση προώθηση της αποκέντρωσης και της πολύ-επίπεδης διακυβέρνησης που έχει μείνει στα χαρτιά και η διοίκηση των κρίσιμων φάσεων του προσωπικού (πρόσληψη, μετακίνηση, προαγωγή) μόνον μέσω ΑΣΕΠ.
Η συζήτηση για την ευθύνη των δημοσίων υπαλλήλων και των υπουργών εν μέσω σκανδάλων και κρίσεων δεν είναι εύκολη υπόθεση. Από την άλλη, όμως, η κρίση δημιουργεί, πάντα, ευκαιρίες να γίνουν όσα, υπό συνθήκες κανονικότητας, δεν γίνονται.
Μια τέτοια προοπτική θα είχε σημαντική προστιθέμενη αξία στην διακυβέρνηση, ενδυναμώνοντας σημαντικά το εσωτερικό μέτωπο, πράγμα απολύτως ωφέλιμο σε καιρούς περιδίνησης και κρίσεων όπως αυτές που ζούμε.
