Διαβάζοντας ως μη ειδικός ο βιβλίο «το ευρώ, ο νότος και η Ελλάδα» που επιμελήθηκε η Μαριάννα Τόλια πείστηκα ότι δεν υπάρχουν πολλές έρευνες που να αποδομούν το βασικό επιχείρημα των δανειστών μας για το «έλλειμμα ανταγωνιστικότητας» της Ελλάδας. Λίγοι γνωρίζουν τα επιχειρήματα (και τα αντεπιχειρήματα) για το «μοναδιαίο κόστος εργασίας» κι ακόμη λιγώτεροι μπορεί να αναπτύξουν διεξοδικά το (μη ιδεολογικά φορτισμένο) επιχείρημα ότι η διεύρυνση ης ΕΕ των 15 έγινε επ’ ωφελεία του Βορρά καταδικάζοντας τον Νότο σε μόνιμη καχεξία.
Υπό την έννοια αυτή, το βιβλίο είναι σίγουρα χρήσιμο. Εκείνο το οποίο, όμως, με ενόχλησε είναι τα πολιτικά συμπεράσματα τα οποία προκύπτουν από τις αναλύσεις αυτές. Πως, δηλαδή, προκύπτει ότι η πολιτικά ορθή απάντηση στις αλλεπάλληλες λανθασμένες εκτιμήσεις της Τρόϊκας είναι η επιστροφή στο εθνικό νόμισμα και τα συμποραμαρούντα όπως υποστηρίζει ο κ. Γιάννης Τόλιος; Ποια είναι η σχέση του λανθασμένου «δημοσιονομικού πολλαπλασιαστή» που έγινε διάσημος από τον O. Blanchard με τον ΣΥΡΙΖΑ, το ΠΑΣΟΚ και η Νέα Δημοκρατία;
Το ίδιο πρόβλημα έχω και με την άλλη πλευρά, εκείνη δηλαδή, που δεν κολάζει τους «ξένους» για την τραγική οικονομική κατάστασή μας αλλά εμάς τους ίδιους. Άκουσα, επίσης ως μη ειδικός, τον κ. Στέλιο Ράμφο να ισχυρίζεται ότι εμείς οι νεοέλληνες έχουμε καταδικαστεί σ’ έναν ισόβιο «παιδισμό» λόγω της αδυναμίας μας να συγκλίνουμε με τη Δύση. Η ρίζα του κακού βρίσκεται, κατ’ αυτόν, στην 8η οικουμενική σύνοδο κατά την οποία αποφασίστηκε το σύμβολο της πίστεως να μείνει απαραχάρακτο και αναλλοίωτο. Τότε η Σύνοδος απέκρουσε το «filioque» (δηλαδή, την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού). Εξ αυτού του λόγου προεκλήθη το Σχίσμα, οι Δυτικοί πήραν την οδό του διαφωτισμού, του προτεσταντισμού και της προόδου, εμείς της ορθοδοξίας, της τουρκοκρατίας και των επαναστάσεων. Μέχρις εδώ μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί, ελεύθερα. Από του σημείου, όμως, αυτού μέχρι την κατάληξη ότι η συγκυβέρνηση Νέα Δημοκρατίας-ΠΑΣΟΚ αγωνίζεται και μέσω των Μνημονίων (sic) να μας επαναφέρει στον δρόμο της αρετής υπάρχει ένα τεράστιο λογικό άλμα.
Η κεντρική ιδέα αυτού του σημειώματος είναι ότι από την όποια επιστημονική τεκμηρίωση/ αλήθεια/υπόθεση δεν εκκινά καμία ευθεία οδός που να οδηγεί στη στοιχειοθέτησή της σε πολιτικό πρόταγμα. Κατανοώ τη σύγχρονη κοινωνία – και την ελληνική- ως ένα πολύ περισσότερο περίπλοκο οικοδόμημα συστημάτων με μεγάλη αυτοτέλεια και αυτο-αναφορικούς μηχανισμούς. Τα κοινωνικά συστήματα αυτά δεν λειτουργούν, βεβαίως, στο κενό αλλά συναρθρώνουν τις μεταξύ τους επικοινωνίες σε μια παραγωγική διαρκή διαδικασία διαλόγου. Πιο απλά: Η επιστήμη διαθέτει δικές της μεθόδους και εγχειρήματα προκειμένου να αξιολογήσει κάτι ως περισσότερο η λιγώτερο αξιόλογο. Εν προκειμένω, δεν αρκεί η φαεινή ιδέα ενός συγγραφέα αλλά απαιτούνται πολλές αναφορές σ’ αυτήν (και σ’ αυτόν), κριτικές, προσκλήσεις από επιστημονικούς/τεχνικούς φορείς, δοκιμασία σε διαφορετικά πεδία και επίπεδα της επιστήμης/τέχνης, βραβεύσεις κλπ. Το επιστημονικό έργο κρίνεται, λοιπόν, όχι μόνον τυπικά αλλά και ουσιαστικά μέσω κριτηρίων τα οποία το ίδιο το σύστημα της γνώσης έχει θέσει. Το ίδιο ισχύει και για την πολιτική: Δεν έχω πρόθεση να επιχειρηματολογήσω υπέρ κάποιας πολιτικής θεωρίας που οριοθετεί και αξιολογεί το «πολιτικό» έναντι των υπολοίπων νοημάτων και σημασιών σε μια κοινωνία. Εκείνο το οποίο θέλω να υπογραμμίσω είναι ότι για να υπάρχει, πάντως, ένα πολιτικό αφήγημα είτε ενέργημα, απαιτείται η νοηματοδότησή του στο περιβάλλον εννοιών, όπως είναι η αντιπροσώπευση, η δημοκρατία, το δημόσιο συμφέρον, η ισχύς ή η ανεξαρτησία. Είναι προφανές ότι όλες αυτές οι έννοιες αναφοράς ότι δεν έχουν σχέση με τις έννοιες και τα μέσα με βάση τις οποία κρίνεται και αξιολογείται το επιστημονικό προϊόν.
Εάν, λοιπόν, θέλει κανείς να κάνει ενδιαφέρουσα για την πολιτική μια επιστημονική πρόταση, τότε θα πρέπει να βρεί τον τρόπο να την γεφυρώσει με τις αντίστοιχες έννοιες οι οποίες επικαθορίζουν τι είναι και τι δεν είναι πολιτικό. Έτσι, λοιπόν, ένα λογισμικό το οποίο επιτρέπει την ενεργή συμμετοχή πολιτών σε μια διαβούλευση θα μπορούσε να υοιθετηθεί από ένα πολιτικό κόμμα, επειδή θα έδειχνε στους ψηφοφόρους του ότι νοιάζεται να προάγει τη Δημοκρατία. Είναι μια άλλη, δαφορετική συζήτηση ποιο είναι το νόημα της Δημοκρατίας σήμερα και η συσχέτισή της με το πολιτικό σύστημα. Εννοείται, επίσης, ότι μια προχωρημένη μορφή δημοκρατικής έκφρασης που μπορεί να έχει κατακτηθεί, για παράδειγμα, σε τοπικό επίπεδο δεν είναι υποχρεωτικό να συναντήσει την επιστημονική της τεκμηρίωση, όπως,βεβαίως, και αντίθετο: Η προχωρημένη θεραπεία μιας ασθένειας δεν μπορεί να αποκτήσει πολιτικό πρόσημο. Επομένως, εκείνο το οποίο καθιστά μια επιστημονική έννοια/αξία, ενδιαφέρουσα για την πολιτική- και τούμπαλιν- είναι η πειστική απόδειξη της διασυνδεσιμότητας μεταξύ τους. Είναι μια μεγάλη και δύσκολη συζήτηση το πως επικοινωνούν μεταξύ τους συστήματα με τέτοιον μεγάλο βαθμό αυτονομίας. Αν, πάντως, κάτι επιστημονικό καταστεί πολιτικό (π.χ. μια απόφαση του Μπερνάκι για τα επιτόκια), τότε ανοίγει ένας ολόκληρος άλλος κύκλος συζήτησης για το πως αυτό μπορεί να εξατομικευτεί. Ακόμη, δηλαδή, κι αν ένα συγκεκριμένο υποκείμενο συμφωνεί με την απόφαση αυτή, καθόλου δεν σημαίνει ότι, αυτονοήτως, θα επιλέξει να ψηφίσει εκείνο το κόμμα το οποίο επίσης θα αξιολογεί ως θετική την άνω ενέργεια. Υπάρχει σωρεία παραμέτρων που πρέπει να συντρέξουν για να συμβεί αυτό: Η προσωπική/οικογενειακή κατάσταση, ζητήματα αισθητικής, ακόμη και εντελώς «ασήμαντα» δεδομένα, όπως η συγκυρία εκείνης της ημέρας, ένα ατύχημα ή ένας καυγάς, μπορεί να επηρεάσουν τον ψηφοφόρο ο οποίος έχει, κατά τα λοιπά, «πειστεί» για την ορθότητα της επιλογής και να μην ψηφίσει.
Στην επόμενη λογική ερώτηση πως επικοινωνούν τα κοινωνικά συστήματα μεταξύ τους και πως αυτά, εν συνεχεία, με τα συστήματα των υποκειμένων, η απάντηση είναι: Πλάγια, έμμεσα αλλά συνεχώς και μάλιστα είναι «καταδικασμένα» να βρίσκονται σε μια συνεχή διάδραση, διαφορετικά «πεθαίνουν». Η απάντηση αυτή, συνήθως, δεν είναι αρκετη σε εκείνους οι οποίοι πιστεύουν είτε ότι γνωρίζουν το «φώς το αληθινόν» είτε ότι τα δικά τους επιχειρήματα και θέσεις είχαν , έχουν και θα συνεχίσουν να έχουν μια διαχρονική αλήθεια. Η μόνη αλήθεια είναι η αλήθεια που αναγνωρίζεται από τα ίδια τα συστήματα σε μια διαρκή αναθεώρηση των παραδοχών τους.
Επί των αρχικών μας λοιπόν αναγνωσμάτων: Βεβαίως η βαρβαρότητα της πολιτικής που ακολουθήθηκε στην Ελλάδα την περίοδο της κρίσης μπορεί να αποδοθεί στην άγνοια και στην ιδεοληψία πολλών εκ των δανειστών μας και, κυρίως, στην ασυγκράτητη επιθυμία οργανώσεων και υποκειμένων να πλουτίσουν εις βάρος μας. Βεβαίως, επίσης, η συνειδητοποίηση των δικών μας σφαλμάτων και ελλειμμάτων απαιτείται, προκειμένου να κατανοήσουμε τόσο το μέγεθος του προβλήματος όσο- και κυρίως- την προοπτική μας. Θεωρούμε ότι η πλειοψηφία του ελληνικού λαού βρίσκεται σε μια διαδικασία αναθεώρησης πυρηνικών αξιών, στάσεων και πεποιθήσεων κι αυτό άλλοτε διαβάζεται ως ελπίδα κι άλλοτε ως βαθειά κοινωνική αφασία.Εκείνα τα οποία αμφισβητούνται δεν είναι, απλώς, πολιτικά προτάγμτα υπέρ ή κατά των πολιτικών μονομάχων αλλά οι λογικές τους επί των οποίων αυτά έχουν οικοδομηθεί. Στην πορεία της αναζήτησης η οποία είναι επίπονη και βασανιστική πολλά και πολλοί θα αποκαθηλωθούν, άλλα και άλλοι θα αναδειχθούν αλλά, σε κάθε περίπτωση, έξω και πέρα από τη συγκυρία εκείνο το οποίο θα συμβεί θα είναι ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός κι εμείς οι Έλληνες θα έχουμε μάθει κάτι περισσότερο απ’ όσο ξέραμε. Θα έχουμε προσθέσει στην συλλογική και ατομική αυτογνωσία μας έναν ακόμη αναβαθμό. Τότε, ακόμη και αυτή η πιο δεινή κρίση θα έχει μια θετική συμβολή. Χρέος όσων αντιμλαμβάνονται τα συμβαίνοντα, κατ’ αυτό τον τρόπο, είναι να συμβάλουν στη βελτίωση της αυτογνωσίας, στην αποκάλυψη των ψευδών και της παραπλάνησης, στον αναστοχασμό των δυνατοτήτων και της ταυτότητάς μας.
