Η συζήτηση για την ευθύνη των δημοσίων υπαλλήλων και υπουργών αποκαλύπτει σοβαρές αντιφάσεις. Ενώ οι υπάλληλοι κινδυνεύουν με αυστηρές ποινές για παραλείψεις, οι υπουργοί παραμένουν ατιμώρητοι ακόμη και για σοβαρές αποτυχίες στην άσκηση των καθηκόντων τους. Μήπως η αυστηρότερη λογοδοσία και ευθύνη στον πολιτικό κόσμο είναι πιο αναγκαία από ποτέ;

Τις προηγούμενες εβδομάδες έγινε, με πρωτοβουλία της κυβέρνησης, μια ζωηρή συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να τιμωρούνται όσοι δημόσιοι υπάλληλοι δεν εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους τόσο προς την υπηρεσία όσο και ως προς τους πολίτες. Η κοινή γνώμη στάθηκε ενιαία και αδιαφοροποίητα έναντι της πρότασης να τιμωρούνται με την αυστηρότερη ποινή, την απόλυση, όσοι δημόσιοι υπάλληλοι εκτελούν, πλημμελώς, τα καθήκοντά τους ή υποπίπτουν σε αδικήματα που αναφέρονται στο πειθαρχικό δίκαιο.

Η συζήτηση επικεντρώθηκε στην αξιολόγηση του έργου και της συμπεριφοράς των υπαλλήλων καθώς και στην πρόθεση της κυβέρνησης να αναθεωρήσει το άρθρο 103 του Συντάγματος που οριοθετεί και προστατεύει τη μονιμότητά τους. Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση από την πλευρά του κυβερνώντος κόμματος στον τιμωρητικό χαρακτήρα των μέτρων που πρέπει να ληφθούν για την αντιμετώπιση της αναποτελεσματικότητας και της παραβατικότητας εντός του Δημοσίου.

Από τη σωρεία των μεταρρυθμιστικών προτάσεων που έχουν, κατά καιρούς, διατυπωθεί και αφορούν αλλαγές στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας του Δημοσίου, δεν υιοθετήθηκε καμία.

Εν ολίγοις, το στίγμα της συζήτησης ήταν πώς μπορούμε να γίνουμε αυστηρότεροι εξαλείφοντας κάθε πέπλο προστασίας των δημοσίων υπαλλήλων και, κατά λογική ακολουθία, του δημοσίου συμφέροντος.

Εν τω μεταξύ, εδώ και πολλούς μήνες, διεξάγεται μια άλλη συζήτηση για τα όρια ευθύνης των υπουργών εξ αφορμής του δυστυχήματος των Τεμπών. Η δεύτερη αυτή συζήτηση κινείται στον αντίποδα της πρώτης. Η κυβερνητική πλειοψηφία προσπαθεί με κάθε τρόπο να αποδείξει ότι οι υπουργοί της δεν ευθύνονται για τη μην ορθή άσκηση των καθηκόντων τους. Εάν έχουν κάποια ευθύνη, τότε αυτή μπορεί να εκτέινεται μέχρι την ύπαρξη αμέλειας.

Η άποψη αυτή δεν εκφράζεται μόνον επ’ ευκαιρία του δυστυχήματος των Τεμπών. Αποτελεί έκφραση μια εδραιωμένης πολιτικής αντίληψης για τον ρόλο του Υπουργού. Αυτός μπορεί να έχει μια  ευθύνη, η οποία εξαντλείται στη δημόσια συγγνώμη του ή και σε κάποια, πλημμεληματικού χαρακτήρα, ευθύνη για την παράβαση των καθηκόντων του. Υπογραμμίστε ότι ο υπάλληλος που παραμελεί συστηματικά τα καθήκοντά του πρέπει να απολυθεί, ενώ ο υπουργός, αντιστοίχως, όχι.

Έχουμε αναφερθεί, κατ’ επανάληψη, στην αναγκαιότητα οριοθέτησης της διοικητικής ευθύνης των υπουργών. Το ατιμώρητό τους αποτελεί ένα κατάλοιπο εποχών περιορισμένης Δημοκρατίας.

Μάλιστα, υποστηρίζουμε ότι, εφ’ όσον αξιολογούμε την προσβολή του δημοσίου συμφέροντος ως  ανώτερη της προσβολής κάθε άλλου προσωπικού, ομαδικού ή κομματικού συμφέροντος, η διοικητική ευθύνη πρέπει να είναι η βαρύτερη και η πλέον κοινωνικά και ηθικά αποδοκιμαστέα.

Ατυχώς, η καθυστέρηση της χώρας στην παρακολούθηση των τάσεων και εξελίξεων στον χώρο της διοικητικής επιστήμης και, κυρίως, η εδραιωμένη πελατοκρατική αντίληψη διοίκησης, σύμφωνα με την οποία το κράτος αποτελεί, καλυμμένα ή απροκάλυπτα, το λάφυρο του νικητή των εκλογών, έχουν καθηλώσει τη συζήτηση για την ευθύνη των υπουργών σε μια παρωχημένη επιχειρηματολογία.

Δεν συζητάμε, δηλαδή, ποια θα έπρεπε να ήταν η ποινή για την καταστρατήγηση ενός στρατηγικού ή επιχειρησιακού σχεδίου, την τήρηση των οποίων έχει, προεχόντως, ο Υπουργός. Η παραβίαση ή η πλημμελής εφαρμογή τους επισύρει, στην πιο αυστηρή περίπτωση, την απομάκρυνση του υπουργού από το πόστο του. Μέχρις εκεί.

Το ότι από δική του ανικανότητα ή και υπαιτιότητα παρελήφθησαν πράξεις, δεν τηρήθηκαν υποχρεώσεις και δεσμεύσεις, αυτό δεν τιμωρείται με τίποτα άλλο πάρα μόνον με τα «χάδια» που περιλαμβάνει η πολιτική και η ποινική ευθύνη.

Στον αντίποδα αυτών βρισκόταν η αρχαία ελληνική δημοκρατία, και δη η αθηναϊκή. Ο πολιτικός που εξ αιτίας των πράξεων ή των παραλείψεών του επέφερε δεινά στην πόλη, διάλεγε ο ίδιος ποια από τις αυστηρότατες ποινές που είχαν θεσμοθετηθεί, θα του επιβαλλόταν. Εννοείται ότι μια τιμωρία με ιδιαίτερη ηθική απαξία ήταν ο αποκλεισμός του από τα δημόσια αξιώματα και η διαπόμπευσή του.

Αναφέρουμε αυτό το ιστορικό παράδειγμα για να δείξουμε πόσο  παρελκυστική είναι η σύγχρονη συζήτηση περί διαδικασιών, δικαιοδοσιών και ευθυνών. Το κεντρικό θέμα από το οποίο αποστρέφονται το βλέμμα οι κυβερνώντες είναι: Πρέπει η όχι να αποτελεί βαρύτατο έγκλημα η παράβαση των υπουργικών υποχρεώσεων;

Εάν ναι, τότε πρέπει άμεσα να οριοθετηθεί με σαφήνεια το «επάγγελμα» του Υπουργού, οι τρόποι και οι κανόνες άσκησής του. Κι ας μην φρίττουν οι υποκριτές αμύντορες της διακυβέρνησης. Στον ιδιωτικό τομέα, οι αντίστοιχοι των υπουργών, μάνατζερς, όχι μόνον οφείλουν να αποζημιώνουν την εταιρεία για δικές τους πράξεις ή παραλείψεις αλλά η καταρράκωση της φήμης τους οδηγεί και την σταδιοδρομία τους στο τέλος της.

Δεν είναι, επιτέλους καιρός, να ανοίξει αυτή η συζήτηση και στη χώρα μας;