Οι πρόσφατες πλημμύρες σε Θεσσαλία και Έβρο δεν ήταν απλώς ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά ένα ηχηρό τεστ για το πώς η Ελλάδα διαχειρίζεται τον πλημμυρικό κίνδυνο στην εποχή της κλιματικής κρίσης. Οι δύο περιπτώσεις αποκαλύπτουν τα όρια ενός μοντέλου που παραμένει προσανατολισμένο κυρίως στην αντιμετώπιση των καταστροφών και λιγότερο στην πρόληψη.
Οι πρόσφατες πλημμύρες στη Θεσσαλία και στον Έβρο ανέδειξαν με οξύ τρόπο τα όρια του ελληνικού συστήματος πολιτικής προστασίας και της διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος απέναντι σε κλιματικά εντεινόμενα φαινόμενα.
Παρότι πρόκειται για δύο διαφορετικά υδρολογικά και κοινωνικοοικονομικά περιβάλλοντα, οι καταστροφές συγκλίνουν σε ένα μοτίβο: χρόνια υποτίμηση του πλημμυρικού κινδύνου, αποσπασματικά έργα και ασθενής σύνδεση μεταξύ επιστημονικής γνώσης, χωρικού σχεδιασμού και δημόσιας πολιτικής.
Στη Θεσσαλία, το ακραίο επεισόδιο που μετέτρεψε τον Πηνειό και τους παραποτάμιους σχηματισμούς σε ενιαίο πλημμυρικό πεδίο ανέδειξε την έλλειψη ολοκληρωμένης διαχείρισης λεκάνης απορροής και την υπερεξάρτηση από σημειακές παρεμβάσεις σε αναχώματα, διευθετήσεις ρεμάτων και αποστραγγιστικά έργα. Ο αγροτικός χαρακτήρας της πεδιάδας, η συγκέντρωση κρίσιμων υποδομών και η δόμηση σε πρώην υγροτοπικές και πλημμυρικές ζώνες ενίσχυσαν τις επιπτώσεις. Η μεταγενέστερη συζήτηση για masterplan αντιπλημμυρικής προστασίας και κλιματική ανθεκτικότητα δείχνει μεταστροφή προς πιο στρατηγική προσέγγιση, αλλά το δίλημμα ανάμεσα στην «ανακατασκευή όπως πριν» και σε έναν ανασχεδιασμό χρήσεων γης παραμένει ανοιχτό.
Ο Έβρος, αντίθετα, ενσαρκώνει ένα επαναλαμβανόμενο, διασυνοριακό πλημμυρικό καθεστώς, όπου οι αποφάσεις διαχείρισης υδάτων στα ανώτερα τμήματα της λεκάνης απορροής και οι διεθνείς ρυθμίσεις επηρεάζουν άμεσα την έκθεση και την τρωτότητα του ελληνικού τμήματος της λεκάνης. Εδώ κυριαρχεί ένα «αμυντικό» πρότυπο βασισμένο σε αναχώματα, έκτακτες ενισχύσεις με σάκους άμμου και συνεχή αγωνία για ρήξεις και υπερχειλίσεις. Η γεωργική γη, η παραποτάμια ζώνη και ορισμένοι οικισμοί βρίσκονται ξανά και ξανά στο επίκεντρο, ενώ η ανάγκη για οικοσυστημικές λύσεις, ανάκτηση πλημμυρικών πεδίων και πιο δεσμευτική διακρατική συνεργασία δεν έχει μεταφραστεί σε ανάλογη θεσμική και χρηματοδοτική προτεραιότητα.
Κοινό σημείο Θεσσαλίας και Έβρου είναι ότι ο μηχανισμός πολιτικής προστασίας ενεργοποιείται κυρίως στο στάδιο της απόκρισης: προειδοποιήσεις, εκκενώσεις, επιχειρήσεις διάσωσης, αντλήσεις υδάτων, προσωρινή προστασία κρίσιμων υποδομών. Η πρόληψη και η προσαρμογή παραμένουν σε δεύτερο πλάνο σε σχέση με την αντιμετώπιση και την αποκατάσταση. Η δημόσια πολιτική συνεχίζει να δομείται γύρω από αποζημιώσεις, κρατική αρωγή και έργα αποκατάστασης, αντί για μια συνεκτική στρατηγική μείωσης κινδύνου, που να διαπερνά χωροταξία, γεωργική πολιτική, υποδομές και προστασία οικοσυστημάτων.
Οι διαφορές ανάμεσα στις δύο περιοχές είναι επίσης κρίσιμες για τον σχεδιασμό πολιτικής. Στη Θεσσαλία, το ζητούμενο είναι η αναθεώρηση ενός ολόκληρου αναπτυξιακού μοντέλου σε μια πεδιάδα υψηλού κινδύνου, με έντονο αγροτικό και αστικό αποτύπωμα. Στον Έβρο, το βάρος πέφτει στη διαχείριση ενός διακρατικού κινδύνου σε μια περιοχή-σύνορο, όπου οι πλημμύρες συνυπάρχουν με μεταναστευτικές ροές, στρατιωτική παρουσία και γεωπολιτικές ευαισθησίες. Αυτές οι ιδιαιτερότητες απαιτούν διαφοροποιημένα εργαλεία. Στη Θεσσαλία αποτελούν εκ των ουκ άνευ βαθιές επεμβάσεις στον χωρικό σχεδιασμό και στα κίνητρα χρήσης γης, ενώ στον Έβρο απαιτείται ισχυρότερη διακρατική διακυβέρνηση και συνδυασμός δομικών με οικοσυστημικών μέτρων.
Το πρόσφατο θεσμικό βήμα με τον Ν. 5281/2026 εισάγει σημαντικές αλλαγές στον εθνικό μηχανισμό, με αναδιάρθρωση δομών, νέα όργανα αξιολόγησης καταστροφών, ενίσχυση των επιχειρησιακών κέντρων, σύσταση Υποεπιτροπής Εκτίμησης Πλημμυρικού Κινδύνου και αναμόρφωση της Εθνικής Βάσης Δεδομένων για κινδύνους και απώλειες. Σε επίπεδο αρχιτεκτονικής διακυβέρνησης, ο νόμος επιχειρεί να καλύψει κενά συντονισμού, να βελτιώσει τη λογοδοσία και να ενισχύσει τον κύκλο «μαθαίνω από τις κρίσεις». Ωστόσο, η υλοποίηση του θεσμικού πλαισίου εστιάζει κυρίως σε οργανωτικά και επιχειρησιακά μέτρα. Υπό προϋποθέσεις, όπως βαθύτερες προσαρμογές στον χωρικό σχεδιασμό και στα κίνητρα χρήσης γης, στη σύνδεση με τα υδάτινα οικοσυστήματα, στη χωρική κατανομή της γεωργικής παραγωγής και σε έργα που ελαχιστοποιούν τη μετατόπιση του κινδύνου, μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις ρίζες του πλημμυρικού κινδύνου.
Έτσι, η «ενεργή μάχη» που επικαλείται ο τίτλος του νόμου θα κριθεί όχι από το πλήθος των νέων επιτροπών και κέντρων, αλλά από το αν η πολιτική προστασία θα καταφέρει να γίνει μοχλός μιας πραγματικά ολοκληρωμένης διακυβέρνησης νερού, γης και κινδύνου. Οι πλημμύρες σε Θεσσαλία και Έβρο λειτουργούν ως διπλό εργαστήριο είτε για μια ουσιαστική στροφή προς την πρόληψη, την κλιματική προσαρμογή και την αναθεώρηση μοντέλων ανάπτυξης, είτε για την αναπαραγωγή ενός κύκλου, όπου κάθε νέα θεσμική μεταρρύθμιση ακολουθείται από την επόμενη μεγάλη καταστροφή.
