Τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα και η πολυετής δράση κυκλωμάτων διαφθοράς στο Δημόσιο αποκαλύπτουν τα όρια των κυβερνητικών διακηρύξεων περί διαφάνειας και αξιοκρατίας. Στον αντίποδα, η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και η ουσιαστική ενίσχυση της αυτοδιοίκησης αναδεικνύονται σε σημαντικά, αλλά αναξιοποίητα εργαλεία για τον περιορισμό της διαφθοράς.
Από τη μια, τα συνεχή ρεπορτάζ για τα σκάνδαλα- ορισμένα απ’ αυτά ιδιαίτερης κοινωνικής απαξίας- που συγκλονίζουν τη χώρα. Από την άλλη, η αμηχανία και η σιωπή των κηρύκων της αξιοκρατίας και της διαφάνειας, όταν αποκαλύπτεται ότι οι εστίες παρανομίας και παραβατικότητας έμεναν στο απυρόβλητο, εδώ και πολλά χρόνια, που σε ορισμένες περιπτώσεις έφταναν τη δεκαετία.
Σ’ αυτό τον χρόνο που επωάζονταν και οργανωνόταν η δομή των εγκληματικών οργανώσεων ανακοινώνονταν από αυτάρεσκους υπουργούς και πολιτευτές «σημαντικές» έως «κοσμογονικές» αλλαγές στην οργάνωση και λειτουργία των φορέων του Δημοσίου.
Από τους νουνεχείς που δεν γοητεύονται από τις «επιχειρήσεις ηθικής» αναζητούνται, ωστόσο, ελλειμματικά συστήματα ελέγχου, εδραιωμένες αντιλήψεις περί «εξυπηρετήσεων», το δέλεαρ του άμεσου κέρδους της παραβατικότητας και άλλα συναφή.
Το παράδειγμα της ΑΑΔΕ είναι ενδεικτικό των πομφόλυγων που καλλιεργούνται στην επικράτεια. Οι αλλεπάλληλες αποκαλύψεις για κυκλώματα υποστήριξης και οργάνωσης της φοροδιαφυγής με εκτεταμένα δίκτυα αχυρανθρώπων και ισχυρών δικτύων μεταφοράς πληροφοριών, έχουν διαρρήξει την εικόνα που φιλοτεχνούσαν κυβερνητικοί κύκλοι για την ανεπίληπτη υπηρεσία η οποία- παρά την ανορθόδοξη φύση και δομή της που ανατρέχει στην επονείδιστη περίοδο των μνημονίων- παρουσιάστηκε ως όαση εν μέσω της ζούγκλας του ελληνικού δημοσίου. Δεν είναι, όμως, αυτό που η κυβερνητική προπαγάνδα επεδίωκε να παρουσιάσει. Είναι μια «κανονική» δημόσια υπηρεσία, με θετικά και αρνητικά όσον αφορά την οργάνωση και τη λειτουργία της. Η εμπλοκή δικών της υπαλλήλων σε απάτες και εγκληματικές δραστηριότητες δεν είναι ούτε μεγαλύτερη ούτε μικρότερη απ’ ότι σε άλλες υπηρεσίες του Δημοσίου.
Το πρόβλημα της διαφθοράς είναι πρόβλημα συστημικής φύσεως, οπότε και η αντιμετώπισή του πρέπει να είναι αντίστοιχη.
Μια από τις λύσεις που θα οδηγούσε σε πολύ μεγαλύτερη ορατότητα, λογοδοσία και, επομένως, ουσιαστικό περιορισμό των φαινομένων διαφθοράς, θα ήταν η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση στη βάση των αρχών της χρηστής διακυβέρνησης.
Παρ’ όλον ότι ο σχετικός νόμος Νόμος 5013/2023 (ΦΕΚ Α' 12/19.01.2023) με τίτλο: «Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, διαχείριση κινδύνων στον δημόσιο τομέα και άλλες διατάξεις» συμπλήρωσε, ήδη, 3 χρόνια από την έκδοσή του, οι ενέργειες για την εφαρμογή του είναι, έως τώρα, μηδενικές. Μια ανακοίνωση για τη δημιουργία ενός ιστοτόπου με το όνομα «Thryallis» εξαντλεί το σύνολό των ενεργειών.
Μάλιστα, είναι σαφές ότι επικρατούν άλλες σκέψεις στον αντίποδα όσων διαλαμβάνει η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση. Εννοώ ότι υπάρχει σαφής στροφή της κυβέρνησης προς τον συγκεντρωτισμό και την ποδηγέτηση της αυτοδιοίκησης. Οι ενδείξεις προς τούτο είναι πολλές. Αρχής γενόμενης από τον «κώδικα» της τοπικής αυτοδιοίκησης, δηλαδή, μια συλλογή ισχυουσών διατάξεων με μικρού βεληνεκούς αναρρυθμίσεις που δεν έλυσαν κανένα από τα καυτά προβλήματα της αυτοδιοίκησης μέχρι τις πρόσφατες επισημάνσεις του πρωθυπουργού στο πρόσφατο συνέδριο της ΚΕΔΕ περί «αποσαφήνισης και ενοποίησης εκατοντάδων διάσπαρτων αρμοδιοτήτων», μια εργασία που συνιστά την πεμπτουσία της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και του ν. 5013/23, διαγράφεται μια αντι-αυτοδιοικητική πολιτική. Στην ίδια γραμμή και η παραδοχή-εν είδει αυτοκριτικής- για τις απευθείας αναθέσεις και τις προσλήψεις των εκτάκτων που βαρύνουν, όμως, την αυτοδιοίκηση κι όχι την κεντρική κυβέρνηση!
Υπάρχει μια βαθιά και θεμελιώδης αντίφαση σε αυτού του τύπου την πολιτική που θέλει να εμφανίζεται ως φιλο-αποκεντρωτική, την στιγμή που διατυπώνει με τρόπο πατερναλιστικό την επιδιωκόμενη σχέση ισοτιμίας μεταξύ κέντρου και περιφέρειας: «Η αυτοδιοίκηση να μην περιοριστεί σε μια λίστα αιτημάτων αλλά να οικοδομήσει μια πιο παραγωγική, πιο δυναμική σχέση με την κεντρική διοίκηση».
Τέτοια σχέση με μια ευρισκόμενη σε μόνιμη επαιτεία αυτοδιοίκηση- συγκρατείστε μόνο το γεγονός ότι το ποσοστό του κρατικού προϋπολογισμού που αποδίδεται στην αυτοδιοίκηση δεν ξεπερνά το 3,4% ενώ στην Ισπανία ανέρχεται στο 15% και στη Γαλλία στο 20%-δεν μπορεί να οικοδομηθεί.
Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση θα μπορούσε, ωστόσο, να δώσει μια ριζική λύση στο ζήτημα των πολλαπλών εστιών διαφθοράς, όχι μόνον επειδή θα υπήρχε αμεσότερος έλεγχος των παράνομων και παραβατικών πράξεων και συμπεριφορών, αλλά και επειδή θα κοβόταν ο ομφάλιος λώρος των απατεώνων και εγκληματιών με το πολυδαίδαλο και πολυσχιδές κεντρικό κράτος των Αθηνών.
Πλην όμως, γι’ αυτό δεν αρκεί να επεξεργαστεί κανείς μια τεχνικά πλήρη ατζέντα για την επαύριο των αποτελεσμάτων και αποδόσεων της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Είναι πολύ περισσότερο αναγκαίο-και επείγον-να υπάρξει αξιοποίηση κάθε παραγωγικής ικμάδας εντός και εκτός του Δημοσίου. Κι αυτό δεν γίνεται με λόγια, αλλά με γενναίες αποφάσεις που θα ενισχύσουν τους μηχανισμούς διακυβέρνησης αλλά και τους πολίτες της περιφέρειας ότι δεν αποτελούν ούτε αυτοί ούτε τα θέματά τους ζητήματα δεύτερης διαλογής. Κέντρο-Περιφέρεια-Δήμοι-Επιχειρήσεις και Κοινωνία πολιτών πρέπει να εγγυηθούν την ακεραιότητα και τη χρηστή διακυβέρνηση.
Κι αυτή είναι μια θέση και μια επιλογή αμιγώς πολιτική.
