Στην αναζήτηση πιθανών οδών διαφυγής από την κρίση κάποιοι βλέπουν στην τοπική αυτοδιοίκηση μια εναλλακτική. Μπορεί, άραγε, η αυτοδιοίκηση να πρωτοστατήσει στην έξοδο από την κρίση; Η απάντηση είναι «ναι, υπό προϋποθέσεις» με βασικότερη να πάψει να αποτελεί μια μικρογραφία της κεντρικής διοίκησης και να μεταλλαχθεί σ’ ένα σύστημα τοπικής διακυβέρνησης.
Αυτό μπορεί να γίνει, μόνον εάν η αυτοδιοίκηση οικοδομήσει μια εντελώς διαφορετική στρατηγική απ’ αυτή που έχει τώρα. Η χωρική διακυβέρνηση είναι ένας τρόπος συλλογικής δράσης που αναδεικνύει την χωρική ενότητα- την πόλη- σε «συλλογικό δρώντα». Αυτός που δρα είναι, δηλαδή, η Πάτρα, τα Χανιά, η Καβάλα, κλπ. Δεν είναι οι ασθενικοί Δήμοι των 650 αρμοδιοτήτων που εκλιπαρούν τον Γολιάθ του κεντρικού κράτους με τις 23.143 αρμοδιότητες να τους παραχωρήσει ακόμη μερικές μαζί με τα ψιχία των κεντρικών αυτοτελών πόρων.
Επομένως, η συλλογική συνείδηση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων δημιουργείται στη βάση της πόλης κι όχι στη βάση άλλων ιδιοτήτων/πεποιθήσεων ή προτιμήσεών τους. Οι τοπικοί άρχοντες επιδιώκουν όχι τη στείρα αντιπαράθεση με τα άλλα επίπεδα διοίκησης αλλά συνέργειες, για να πετύχουν κοινά αποδεκτούς στόχους. Τα υπουργεία, δηλαδή, στο παράδειγμα της παιδείας επιφορτίζονται με την δημιουργία του ρυθμιστικού πλαισίου, η περιφέρεια με την χρηματοδότηση των έργων και η αυτοδιοίκηση με την καλή λειτουργία των εκπαιδευτικών μονάδων.
Η χωρική διακυβέρνηση εστιάζει στο «χωρικό κεφάλαιο» που περιλαμβάνει αγαθά και αξίες, άρρηκτα συνδεδεμένες μ’ έναν ορισμένο τόπο, την παράδοση και το ιστορικό παρελθόν του. Με βάση το χωρικό κεφάλαιο, η αρχή της πόλης αναλαμβάνει την διοίκηση τμημάτων ενός πεδίου πολιτικής, όπως, για παράδειγμα, τη διοίκηση των νοσοκομείων στην πολιτική υγείας, τη διοίκηση των σχολείων στην πολιτική παιδείας ή την διαχείριση των προσφυγικών ροών στη μεταναστευτική πολιτική.
Ένα σύστημα τοπικής διακυβέρνησης απαιτεί, όμως, την αναδιοργάνωση του εσωτερικού συστήματος διοίκησης των ΟΤΑ. Οι ίδιοι πρέπει να μπορούν να αποφασίζουν, θέτοντας στόχους και δείκτες απόδοσης, ώστε να υπάχει μια ουσιαστική αξιολόγηση των πολιτικών που εφαρμόζουν, των δομών και των εφαρμοστών τους. Κι αυτό είναι κάτι που θα μπορούσε να διατυπωθεί ευθέως στο Σύνταγμα, με τον ίδιο τρόπο που έχει περιγραφεί και η χωρική οριοθέτησή τους.
Ο «συμμετοχικός προϋπολογισμός» είναι η εύλογη απόρροια (ή προϋπόθεση) ενός συστήματος τοπικής διακυβέρνησης. Από το Porto Allegre που ξεκίνησε ως πλατφόρμα για την στήριξη των αδυνάτων, αποτελεί, σήμερα, τον τρόπο κατάρτισης του προϋπολογισμού της Νέας Υόρκης, του Λονδίνου και του Αμβούργου. Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός δεν αποτελεί μόνο σκοπό της τοπικής διακυβέρνησης αλλά και μέσον για την υποκίνηση των εκλογέων να συμμετάσχουν ενεργά στα κοινά. Όλο και περισσότεροι Δήμοι δημιουργούν «επιτροπές ενεργών πολιτών» που συζητούν για έργα/παρεμβάσεις τοπικού χαρακτήρα για τα οποία αποφασίζουν, στη συνέχεια, οι συνοικιακές συνελεύσεις.
Ένας τέτοιος προϋπολογισμός μπορεί να απεικονίζει υπηρεσίες που (συν-)παράγονται από τον Δήμο, τις επιχειρήσεις και την κοινωνία πολιτών. Η «συμπαραγωγή» υπήρξε μια ριζοσπαστική ιδέα της Elinor Ostrom, όταν διατυπώθηκε την δεκαετία 70, αλλά, σήμερα, αποτελεί μια κοινή πρακτική για τις αυτοδιοικήσεις σε πολλές χώρες. Οι κοινωνικοί συνεταιρισμοί, η κοινωνική οικονομία ή οι περιπολίες στις γειτονιές για την πρόληψη του εγκλήματος παρέχουν, πέραν των άλλων, σημαντική γνώση από το πεδίο δράσης που είναι απαραίτητη στους σχεδιαστές της πολιτικής, Οι έννοιες του πολίτη-χρήστη των υπηρεσιών, όπως και η έννοια του κράτους-παρόχου, που «γνωρίζει» και μπορεί και ξοδεύει, ανώφελα, γι’ αυτές, έχουν αλλάξει περιεχόμενο. Σήμερα, όλο και περισσότερες δομές που λειτουργούν σε επίπεδο πόλης, επιδιώκουν την δημιουργία διαδραστικών δικτύων. Μέσω αυτών, περισσότεροι πολίτες και ομάδες μπορούν να προτείνουν, να συμμετέχουν στην εφαρμογή και να ιδιοποιούνται την ιδέα.
Η τοπική διακυβέρνηση έχει ανάγκη και από ένα προφίλ δημοσίου λειτουργού πολύ διαφορετικό από εκείνο του τυπικού γραφειοκράτη, αδιάφορου, κυνικού και κοινωνικά αποδοκιμασμένου δημοσίου υπαλλήλου. Ο δημοτικός υπάλληλος πρέπει να διαθέτει την ευελιξία που απαιτείται τόσο στα καθήκοντα που ασκεί όσο και στις υπηρεσίες που παρέχει. Πρέπει να είναι ανοιχτός σε καινουργιες ιδέες και να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως εμψυχωτή και υποκινητή καινοτομικών προγραμμάτων και έργων.
Όλες οι προηγούμενες αλλαγές προϋποθέτουν, ωστόσο, μια μείζονα απόφαση: Τη διάρρηξη των σχέσεων της τοπικής αυτοδιοίκησης με το πελατειακό κράτος. Μέχρι τώρα όχι μόνον αυτό δεν υπάρχει αλλά, συχνά, είναι οι ΟΤΑ εκείνοι που πρωτοστατούν σε πελατειακές πρακτικές. Επομένως, η όποια πραγματική διοικητική αλλαγή στην αυτοδιοίκηση θέλει αρετή και τόλμη. Πολλοί δημοτικοί άρχοντες εχουν αποδείξει, στις προηγούμενες δεκαετίες, ότι την διαθέτουν. Μένει να δούμε, εάν αυτές οι εξαιρέσεις θα μπορέσουν να γίνουν πλειοψηφικό ρεύμα.
