Με φόντο μια χώρα ολοένα και πιο ευάλωτη στις δασικές πυρκαγιές και με δεδομένα που σοκάρουν, η πρόληψη αναδεικνύεται ως η μόνη αποτελεσματική απάντηση. Ο καθαρισμός οικοπέδων δεν είναι απλώς μια υποχρέωση, αλλά κρίσιμο μέτρο πρόληψης και έκφραση κοινωνικής υπευθυνότητας.
Η αντιπυρική περίοδος, από την 1η Μαΐου έως τις 31 Οκτωβρίου, είναι μια κρίσιμη περίοδος όπου η πρόληψη πυρκαγιών είναι υψίστης σημασίας. Η κλιματική αλλαγή έχει αυξήσει την ευαλωτότητα της Ελλάδας στις δασικές πυρκαγιές. Ο καθαρισμός οικοπέδων από εύφλεκτα υλικά είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά προληπτικά μέτρα.
Το 2023, στην Ελλάδα εκδηλώθηκαν περισσότερες από 10.000 δασικές και αγροτικές πυρκαγιές, με πάνω από το 60% να ξεκινούν κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Δασικών Πυρκαγιών (EFFIS), το 2023 κάηκαν πάνω από 1.750.000 στρέμματα στην Ελλάδα, υπερδιπλάσιος του μέσου όρου της τελευταίας δεκαετίας. Η μεγαλύτερη πυρκαγιά στην Ευρωπαϊκή Ένωση για το 2023 σημειώθηκε στον Έβρο, καταστρέφοντας πάνω από 960.000 στρέμματα. Έρευνα της WWF Ελλάς (2022) εκτιμά ότι το 45% των πυρκαγιών οφείλονται σε ανθρώπινη αμέλεια, όπως μη καθαρισμένα οικόπεδα.
Η παρουσία ξερής βιομάζας, όπως χόρτα, κλαδιά ή φύλλα, λειτουργεί ως προσάναμμα υψηλού κινδύνου. Σε δοκιμές που έχουν πραγματοποιηθεί από το Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών, αποδείχθηκε ότι ακόμα και μια μικρή ποσότητα ξερής ύλης μπορεί να οδηγήσει σε φλόγα ύψους έως και 3 μέτρα μέσα σε λιγότερο από 20 δευτερόλεπτα υπό μέσες καιρικές συνθήκες. Μελέτες από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και το Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων καταδεικνύουν ότι η συσσώρευση ξηρής βιομάζας άνω των 1,5 kg/m² αυξάνει την ταχύτητα εξάπλωσης πυρκαγιάς έως και 60% σε σύγκριση με καθαρισμένα εδάφη. Αυτό αποδεικνύει την άμεση και απειλητική φύση της αμέλειας στον καθαρισμό οικοπέδων.
Η νομοθεσία (Ν. 3852/2010, εγκύκλιος Πολιτικής Προστασίας 2023) υποχρεώνει τους ιδιοκτήτες, νομείς και επικαρπωτές οικοπέδων να καθαρίζουν τους χώρους τους, προβλέποντας πρόστιμα έως και 5.000 ευρώ και καταλογισμό του κόστους αυτεπάγγελτου καθαρισμού. Ωστόσο, η εφαρμογή της είναι αποσπασματική: μόνο το 35% των δήμων εφαρμόζουν συστηματικούς ελέγχους, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.
Οι ιδιοκτήτες πρέπει να δηλώνουν τον καθαρισμό του οικοπέδου τους στο Εθνικό Μητρώο μέσω της πλατφόρμας akatharista.apps.gov.gr. Η μη υποβολή δήλωσης επισύρει πρόστιμο 1.000 ευρώ, ενώ η ψευδής δήλωση μπορεί να οδηγήσει σε φυλάκιση έως 2 έτη και υψηλά πρόστιμα έως 54.000 ευρώ. Παρόμοια μέτρα καθαρισμού και δηλώσεων εφαρμόζονται και σε άλλες χώρες, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Ολλανδία, οι Βόρειες Χώρες, συχνά συνδεόμενα με πολιτικές αστικής ανανέωσης και περιβαλλοντικής προστασίας.
Το 2024, μόνο 185 από τους 334 δήμους συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία δηλώσεων καθαρισμού. Αυτό υποδηλώνει ότι η εφαρμογή του μέτρου δεν ήταν ομοιόμορφη σε όλη την επικράτεια, γεγονός που υπονομεύει την κοινωνική συνοχή, θέτει σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές και περιουσίες και συγχρόνως μειώνει την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης και της πολιτικής προστασίας. Η ανομοιόμορφη εφαρμογή του μέτρου οδηγεί σε άνισα επίπεδα πυροπροστασίας μεταξύ περιοχών. Περιοχές με χαμηλή συμμόρφωση ή χωρίς ελέγχους παραμένουν γεμάτες ξηρά χόρτα, κλαδιά και εύφλεκτα υλικά, αυξάνοντας τον κίνδυνο εξάπλωσης πυρκαγιάς ακόμη και σε γειτονικές περιοχές που έχουν συμμορφωθεί, λόγω της εγγύτητας ή της κοινής βλάστησης. Οι πολίτες που συμμορφώνονται αισθάνονται αδικημένοι, όταν γείτονες ή πολίτες σε άλλους δήμους δεν καθαρίζουν και δεν τιμωρούνται ενώ η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαβρώνεται. Διαχρονικές αξίες, όπως η ατομική υπευθυνότητα, η συνείδηση προστασίας του περιβάλλοντος και της γειτονιάς, υπονομεύονται.
Επιπρόσθετα, η έλλειψη καθολικής εφαρμογής των μέτρων έχει και οικονομικές επιπτώσεις για την πολιτεία και τους δήμους. Συγκεκριμένα, συνεπάγεται αυξημένα έξοδα για την κατάσβεση των πυρκαγιών και την παροχή αποζημιώσεων στους πληγέντες, οικονομικές απώλειες για τις τοπικές κοινωνίες που βασίζονται στον τουρισμό, τις αγροτικές καλλιέργειες και την ακίνητη περιουσία, καθώς και επιβάρυνση του προϋπολογισμού των δήμων, όταν αυτοί πρέπει να επέμβουν με αυτεπάγγελτο καθαρισμό των οικοπέδων. Είναι σημαντικό να μην λησμονούμε ότι η αποτελεσματική πολιτική προστασία βασίζεται στην ουσιαστική συνεργασία μεταξύ των πολιτών και των θεσμών.
Η παράταση της προθεσμίας για τη δήλωση καθαρισμού έως τις 15 Ιουνίου 2025, δυσχεραίνει την πρόληψη και υποδηλώνει μια κατευναστική λογική διαχείρισης. Η έλλειψη αυστηρών προθεσμιών και η αναβλητικότητα θέτουν σε κίνδυνο τη δημόσια ασφάλεια. Ενώ μπορεί να εξυπηρετεί γραφειοκρατικές (προσωπικό, υποδομή) ή κοινωνικές ανάγκες (περισσότερος χρόνος για συμμόρφωση, ειδικά σε περιπτώσεις οικονομικής δυσπραγίας), δεν ευθυγραμμίζεται με τις βέλτιστες πρακτικές αντιμετώπισης πυρκαγιών. Συγχρόνως, η παράταση μπορεί να αποδυναμώσει το αίσθημα επείγοντος στους ιδιοκτήτες, οδηγώντας σε αναβλητικότητα. Πολλοί ενδέχεται να καθυστερούν τον καθαρισμό, βασιζόμενοι στο "παράθυρο" της δήλωσης, ακόμα και αν ο κίνδυνος πυρκαγιών είναι άμεσος. Αν οι δήμοι ελέγξουν δε τα οικόπεδα μετά τις 15 Ιουνίου, τα πιθανά προειδοποιητικά μέτρα (π.χ. πρόστιμα, αναγκαστικός καθαρισμός) θα καθυστερήσουν σημαντικά, ενώ οι πυρκαγιές μπορεί να έχουν ήδη εκδηλωθεί.
Η εικόνα είναι ξεκάθαρη: η πρόληψη δεν μπορεί να είναι επιλογή — πρέπει να είναι υποχρέωση. Ο καθαρισμός των οικοπέδων δεν είναι απλώς μια γραφειοκρατική υποχρέωση, αλλά κρίσιμη στρατηγική για την αποτροπή τραγωδιών σαν αυτές του 2021 και 2023, όταν χιλιάδες στρέμματα δάσους χάθηκαν και ολόκληρα χωριά εκκενώθηκαν.
Αν συνεχίσουμε να υποβαθμίζουμε τον ρόλο της πρόληψης και να παραβλέπουμε τις βασικές επιστημονικές αρχές διαχείρισης κινδύνου, τότε δεν θα μιλάμε για πυρκαγιές ως φυσική καταστροφή αλλά ως κοινωνικό έγκλημα αμέλειας. Ο καθαρισμός οικοπέδων είναι ένα από τα πιο οικονομικά, αποτελεσματικά και αναγκαία μέτρα που διαθέτουμε – αρκεί να το εφαρμόσουμε σωστά και μαζικά.
