Πώς γίνεται σε ορισμένες χώρες, ενώ προωθούνται πρωτοβουλίες ανοικτής διακυβέρνησης, να παρατηρείται ταυτόχρονα περιορισμός του «δημόσιου χώρου» και των δικαιωμάτων της κοινωνίας των πολιτών, όπως η ελευθερία του λόγου, η πρόσβαση στην πληροφορία ή ακόμα και η δυνατότητα διαμαρτυρίας; Αυτή η αντίφαση υπονομεύει την ουσία της ανοικτής διακυβέρνησης και αποτελεί αντικείμενο ενός φαινομένου που χρειάζεται να παρατηρήσουμε με μεγάλη προσοχή: ένα φαινόμενο που μπορούμε να ονομάσουμε "opengov washing".
Ο προτεινόμενος όρος "opengov washing" δεν έχει χρησιμοποιηθεί -ακόμα- ως αυτόνομος όρος στη διεθνή βιβλιογραφία ή πρακτική. Ωστόσο, συνδέεται άμεσα με τον ευρύτερο όρο "openwashing", ο οποίος περιγράφει την πρακτική κατά την οποία οργανισμοί παρουσιάζουν τις πρακτικές τους ως "ανοικτές", ενώ στην πραγματικότητα δεν πληρούν τις ουσιαστικές αρχές της ανοικτότητας, όπως η διαφάνεια και η λογοδοσία. Το Open washing αναγνωρίστηκε αρχικά ως φαινόμενο μάρκετινγκ από τη Michelle Thorne το 20091. Η Audrey Watters ανέπτυξε περαιτέρω αυτήν την ιδέα σε μια παρουσίαση στο OpenCon 20142, ορίζοντας το φαινόμενο ως "το να έχει την εμφάνιση ανοικτού κώδικα και ανοικτής άδειας για σκοπούς μάρκετινγκ, ενώ συνεχίζονται οι κλειστές (proprietary) εμπορικές πρακτικές".
Ο κίνδυνος του open washing έχει παρατηρηθεί σε πολλά ανοιχτά περιβάλλοντα - ανοικτού λογισμικού ή ανοικτού κώδικα, ανοικτών δεδομένων, ανοικτών αδειών, ανοικτής διακυβέρνησης κ.λπ.. Ωστόσο, το open washing μπορεί μερικές φορές να είναι δύσκολο να αναγνωριστεί επειδή η ίδια η έννοια του "ανοιχτού" δεν έχει ακριβώς την ίδια σημασία σε κάθε ένα από αυτά τα περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, το «ανοικτό υλικό» (open hardware) αναφέρεται σε φυσικά αντικείμενα (όπως μηχανές, συσκευές ή άλλα ηλεκτρονικά προϊόντα) των οποίων τα σχέδια είναι διαθέσιμα στο κοινό με τρόπο που επιτρέπει σε οποιονδήποτε να τα κατανοήσει, να τα κατασκευάσει, να τα τροποποιήσει και να τα διανείμει. Από την άλλη, οι Ανοικτές Άδειες (Open Licenses) επιτρέπουν την ελεύθερη χρήση, τροποποίηση και διανομή ενός λογισμικού. Στο πλαίσιο των ανοικτών δεδομένων, «ανοιχτά» σημαίνει ότι τα δεδομένα είναι ελεύθερα προσβάσιμα, σε μηχαναγνώσιμη μορφή, επαναχρησιμοποιήσιμα και με δυνατότητα ελεύθερης διανομής από οποιονδήποτε, για οποιονδήποτε σκοπό, χωρίς περιορισμούς. Υπό αυτό το πρίσμα, η ανοικτή διακυβέρνηση αποτελεί μια κουλτούρα διακυβέρνησης που προάγει τις αρχές της διαφάνειας, της ακεραιότητας, της λογοδοσίας και της συμμετοχικότητας, με στόχο την υποστήριξη της δημοκρατίας3. Συνεπώς, αν θέλαμε να εξειδικεύσουμε τις πρακτικές ανοικτότητας σε επίπεδο ανοικτής διακυβέρνησης, δηλαδή εστιάζοντας στους δημόσιους οργανισμούς και εξετάζοντας μια μορφή προσχηματικής ανοικτότητας των ίδιων που στοχεύει περισσότερο στη βελτίωση της δημόσιας εικόνας τους παρά στην πραγματική ενίσχυση της δημοκρατικής συμμετοχής, ο όρος "opengov washing", για τους λόγους που θα αναλυθούν ακολούθως, φαίνεται ιδανικός.
Μέθοδοι open washing στην ανοικτή διακυβέρνηση
O Maximilian Heimstädt, σε μια εξαιρετική μελέτη του το 2017 με τίτλο "Openwashing: A decoupling perspective on organizational transparency"4, εξετάζει το φαινόμενο του "open washing", δηλαδή την πρακτική κατά την οποία οργανισμοί του ιδιωτικού ή δημόσιου τομέα προβάλλουν μια εικόνα διαφάνειας και ανοιχτότητας, ενώ στην πραγματικότητα αποκρύπτουν κρίσιμες πληροφορίες ή περιορίζουν την ουσιαστική συμμετοχή. Η μελέτη εστιάζει σε πρωτοβουλίες ανοικτών δεδομένων σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη, το Λονδίνο και το Βερολίνο, αναδεικνύοντας τους τρόπους με τους οποίους οι οργανισμοί αυτοί χρησιμοποιούν στρατηγικές "αποσύζευξης διαφάνειας" (transparency decoupling) για να διαχειριστούν την εικόνα τους χωρίς να υλοποιούν πραγματικές αλλαγές.
Αν και η "αποσύζευξη" (decoupling) ενδεχομένως να μην είναι ιδιαίτερα περιγραφικός και αντιπροσωπευτικός ως όρος, τουλάχιστον στα ελληνικά, ωστόσο στη μελέτη του Heimstädt χρησιμοποιείται για να περιγράψει με εύστοχο τρόπο τις τάσεις του open washing, αναλύοντας μάλιστα και τις επιμέρους μεθόδους που χρησιμοποιούνται:
- Επιλεκτική δημοσίευση (Selecting): Οι οργανισμοί επιλέγουν συγκεκριμένα δεδομένα για δημοσίευση, αφήνοντας εκτός πληροφορίες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν αμφισβήτηση ή να αποκαλύψουν ελλείψεις.
- Στρέβλωση (Bending): Οι οργανισμοί παραμορφώνουν ή παρουσιάζουν δεδομένα με τρόπο που ενισχύει μια επιθυμητή για τους ίδιους εικόνα, χωρίς να αντικατοπτρίζουν την πλήρη πραγματικότητα.
- Ενορχήστρωση (Orchestrating): Οι οργανισμοί δημιουργούν (ενορχηστρώνουν) ένα αφήγημα γύρω από τη διαφάνεια, προβάλλοντας πρωτοβουλίες ή επιτεύγματα που ενισχύουν την εικόνα τους, ενώ στην πράξη περιορίζουν την ουσιαστική πρόσβαση ή συμμετοχή.
Ποιο θα μπορούσε να είναι το αντίκρισμα αυτών των μεθόδων στον τομέα της ανοικτής διακυβέρνησης; Στη συνέχεια παρατίθενται ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα από την Ελλάδα, οργανωμένα με βάση τις μεθόδους που μόλις περιγράφηκαν, ώστε να γίνει πιο κατανοητή η εφαρμογή του όρου opengov washing στις επιμέρους πτυχές της ανοικτής διακυβέρνησης.
Επιλεκτική δημοσίευση
Όπως προαναφέρθηκε, κατά την επιλεκτική δημοσίευση ορισμένοι φορείς δημοσιεύουν μόνο επιλεγμένα σύνολα δεδομένων, παραλείποντας κρίσιμες πληροφορίες. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον ΣΕΒ5, η Ελλάδα έχει ανοίξει μόνο το 1% των δεδομένων υψηλής αξίας, έναντι του 48% στις χώρες του ΟΟΣΑ, με την ποιότητα των μεταδεδομένων και τη μηχαναγνώσιμη μορφή τους να είναι ακόμα σε αρχικό στάδιο. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και η Έκθεση Ωριμότητας Ανοικτών Δεδομένων (Open Data Maturity Report) της Ε.Ε. για το 20246, τοποθετώντας την Ελλάδα στις τελευταίες θέσεις της λίστας των χωρών που συμμορφώνονται με το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για τα σύνολα δεδομένων υψηλής αξίας, μαζί με την Κροατία και τη Βουλγαρία.
Το σημαντικότερο κριτήριο για τον χαρακτηρισμό ενός συνόλου δεδομένων ως «ανοικτό», πέρα από την κατάλληλη δημόσια άδεια χρήσης, είναι και η διάθεση αυτού του συνόλου σε μηχαναγνώσιμη μορφή, ώστε να διευκολύνει την περαιτέρω ανάλυση, επεξεργασία ή/και επαναχρησιμοποίηση αυτών των δεδομένων. Τρεις από τις σημαντικότερες πλατφόρμες που φιλοξενούν τεράστιο πλήθος δεδομένων είναι το Κεντρικό Ηλεκτρονικό Μητρώο Δημοσίων Συμβάσεων (ΚΗΜΔΗΣ), το οποίο δημοσιεύει όλες τις προκηρύξεις δημοσίων συμβάσεων άνω των 2.500 ευρώ, το Γενικό Εμπορικό Μητρώο (ΓΕΜΗ), το οποίο παρέχει δημόσια πρόσβαση σε ιδρυτικά έγγραφα εταιρειών, ισολογισμούς, αποφάσεις Γενικών Συνελεύσεων και καταστατικά (μεταξύ άλλων), καθώς και το Εθνικό Τυπογραφείο, το οποίο δημοσιεύει τα Φύλλα Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (Φ.Ε.Κ.). Αν και τα δεδομένα που φιλοξενούνται σε αυτές τις πλατφόρμες είναι δημόσια προσβάσιμα, ωστόσο καμία δεν διαθέτει την απαραίτητη υποδομή (δηλαδή κάποιο δημόσιο API – Application Programming Interface) που θα της επέτρεπε να διαθέτει αυτά τα δεδομένα ως «ανοικτά»7, περιορίζοντας σημαντικά τη δυνατότητα αξιοποίησής τους για οποιονδήποτε σκοπό (ακαδημαϊκό, εμπορικό, ερευνητικό κ.λπ.).
Στρέβλωση
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα παρουσίασης δεδομένων με τρόπο που ενισχύει μια εξιδανικευμένη εικόνα χωρίς να αντικατοπτρίζει την πλήρη πραγματικότητα είναι οι Δηλώσεις Περιουσιακής Κατάστασης (Πόθεν Έσχες) των πολιτικών προσώπων. Ενώ έχει δημιουργηθεί σχετική πλατφόρμα υποβολής δηλώσεων, εντούτοις οι δηλώσεις αυτές δεν είναι δημόσια διαθέσιμες μέσω αυτής της πλατφόρμας. Συνεπώς, η δημόσια διάθεση αυτών των δεδομένων εξαρτάται εν ολίγοις από το φορέα στον οποίο υπάγονται τα πολιτικά πρόσωπα. Σε επίπεδο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αυτό σημαίνει ότι εναπόκειται στους ίδιους τους Δήμους και τις Περιφέρειες να δημοσιεύουν τα Πόθεν Έσχες των αιρετών, με ό,τι κι αν συνεπάγεται αυτό σε όρους συνέπειας, ομοιογένειας κ.λπ.. Σε επίπεδο βουλευτών, η Βουλή των Ελλήνων δημοσιεύει μεν τις Δηλώσεις Περιουσιακής Κατάστασης8, αν και τα δεδομένα δεν είναι ούτε επικαιροποιημένα ούτε σε μορφές που επιτρέπουν εύκολη ανάλυση ή επεξεργασία (αναρτώνται σε μορφή pdf). Αυτό το κενό, άλλωστε, έσπευσε να καλύψει το Παρατηρητήριο Integrity Watch της Διεθνούς Διαφάνειας Ελλάδας, μια διαδραστική πλατφόρμα ανοιχτών δεδομένων που παρουσιάζει τα έσοδα, τα επενδυτικά προϊόντα, τις καταθέσεις καθώς και τα ακίνητα τα οποία οι Βουλευτές δήλωσαν στις δηλώσεις περιουσιακής τους κατάστασης το 2022 (χρήση 2021)9. Αξίζει, ίσως, να αναφερθεί πως η βούληση της κοινωνίας των πολιτών να καλύπτει αυτά τα κενά διαφάνειας ή λογοδοσίας «από τα κάτω» τείνει να αναδειχθεί σε γνώριμο μοτίβο, μιας και οι ίδιοι οι θεσμικοί φορείς, είτε της κεντρικής κυβέρνησης είτε της τοπικής αυτοδιοίκησης, συχνά δεν φαίνεται να προτίθενται να κάνουν αυτό το ουσιαστικό βήμα από μόνοι τους. Ενδεικτικά αναφέρονται επίσης το VouliWatch, το OpenCouncil καθώς και το εγχείρημα του γραφόντος, το Παρατηρητήριο Συμπαραστάτη του Δημότη και της Επιχείρησης.
Πάντως, παρά την ύπαρξη νομοθεσίας για τις Δηλώσεις Περιουσιακής κατάστασης ή και για τα ανοικτά δεδομένα γενικότερα, η εφαρμογή της είναι ελλιπής, με αποτέλεσμα τα δημοσιευμένα δεδομένα να μην είναι πάντα επικαιροποιημένα ή πλήρη. Δηλαδή, ενώ το θεσμικό πλαίσιο υπάρχει, πρακτικά δεν εφαρμόζεται ή εφαρμόζεται αποσπασματικά, ίσα-ίσα ώστε να μπορεί να «τικαριστεί» η εκπλήρωση μιας δέσμευσης απέναντι σε κάποιον θεσμικό φορέα όπως η Ε.Ε., χωρίς ωστόσο να εκπληρώνεται με ουσιαστικό ή έστω χρήσιμο τρόπο. Αν και δόθηκε έμφαση στο χαρακτηριστικό παράδειγμα των Πόθεν Έσχες, ωστόσο τα παραδείγματα είναι -δυστυχώς- πολλά. Ένα ακόμη που θα μπορούσε να αναφερθεί είναι τα δώρα που έχουν λάβει τα μέλη της Κυβέρνησης και οι Υφυπουργοί κατά το προηγούμενο έτος, καθώς και τα ονόματα των δωρητών, όπου βάσει του ν. 4829/2021 πρέπει να αναρτώνται στον ιστότοπο της Προεδρίας της Κυβέρνησης. Χρειάστηκαν δύο -αναπάντητα- αιτήματα κατάθεσης εγγράφων καθώς και μια προσφυγή στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας από το Vouliwatch ώστε τρία χρόνια μετά την ψήφιση του συγκεκριμένου νόμου να αναρτηθεί μια υποτυπώδης λίστα δώρων - κι αυτή με αρκετές ελλείψεις10. Μάλιστα, χρειάστηκε να ξαναγίνει η ίδια διαδικασία (αίτημα κατάθεσης εγγράφων και εκ νέου προσφυγή στην ΕΑΔ) για τη δημοσίευση της σχετικής λίστας για το 2024, που μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιευθεί.
Ενορχήστρωση
Η ενορχήστρωση του αφηγήματος περί ανοικτής διακυβέρνησης αναφέρεται στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού πλαισίου που προβάλλει πρωτοβουλίες διαφάνειας και συμμετοχής χωρίς ουσιαστική εφαρμογή. Αυτό το φαινόμενο είναι εμφανές, μεταξύ πολλών άλλων περιπτώσεων, στην περίπτωση της συμμετοχής της Ελλάδας στη Σύμπραξη για την Ανοικτή Διακυβέρνηση (Open Government Partnership - OGP). Η Ελλάδα είναι μέλος της OGP από το 2011 και έχει καταρτίσει πέντε Εθνικά Σχέδια Δράσης (ΕΣΔ). Το πέμπτο ΕΣΔ (2023–2025) περιλαμβάνει 19 δεσμεύσεις σε τομείς όπως η ρύθμιση του λόμπινγκ, η προστασία των πληροφοριοδοτών και τα ανοικτά δεδομένα για τη διαχείριση γης. Ωστόσο, η διαδικασία συν-δημιουργίας του ΕΣΔ αντιμετώπισε (για άλλη μια φορά!) δυσκολίες, με τον περιορισμένο χρόνο να εμποδίζει την ουσιαστική συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών11.
Η επαναλαμβανόμενη μεταφορά δεσμεύσεων από προηγούμενα σχέδια δράσης χωρίς ουσιαστική πρόοδο, όπως στην περίπτωση της προστασίας των μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος (whistle blowers), επίσης δεν βοήθησε ιδιαίτερα τη θέση της Ελλάδας στην OGP, ενισχύοντας την εντύπωση ότι οι δεσμεύσεις λειτουργούν περισσότερο ως επικοινωνιακά εργαλεία παρά ως πραγματικές μεταρρυθμίσεις. Εν τέλει, αναφέρεται ενδεικτικά πως στην περίπτωση της προστασίας των whistle blowers ψηφίστηκε ο σχετικός νόμος 4990/2022, γεγονός που δεν οφείλεται τόσο στη διάθεση της Ελλάδας να εκπληρώσει μια δέσμευση του ΕΣΔ της, όσο στην υποχρέωσή της να ενσωματώσει στο εθνικό της δίκαιο την αντίστοιχη Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 σχετικά με την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης. Ακόμα κι έτσι όμως, ο τρόπος ενσωμάτωσης της Οδηγίας κρίθηκε εν πολλοίς από άτολμος έως υποκριτικός, λαμβάνοντας υπόψιν ότι το σχετικό νομοσχέδιο καλύπτει μόνο τις παραβιάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαίου και δεν επεκτείνει το αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής του ώστε να καλύπτει και τις παραβιάσεις του εθνικού δικαίου, παρά τη ρητή σύσταση και ενθάρρυνση της Οδηγίας προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτό το γεγονός τέθηκε ξεκάθαρα από πολίτες και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (όπως η Διεθνής Διαφάνεια Ελλάδας) ήδη από το στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης του νομοσχεδίου12, παρά ταύτα φαίνεται πως οι εν λόγω ενστάσεις δεν λήφθηκαν τελικά υπόψιν.
Η συνέπεια αυτών των πρακτικών, πέρα από το ότι δρουν σαν ένα αρκετά επιτυχημένο παράδειγμα «ενορχήστρωσης» στο πλαίσιο του opengov washing όπου η εικόνα υπερισχύει της ουσίας, είναι η διατήρηση της Ελλάδας υπό καθεστώς «Υπό Αναθεώρηση» από την OGP λόγω μη συμμόρφωσης με τις ελάχιστες απαιτήσεις για τρεις συνεχόμενους κύκλους σχεδίων δράσης. Εάν η χώρα δεν συμμορφωνόταν με τις απαιτήσεις έως την προθεσμία της 31ης Δεκεμβρίου 2024, ενδέχεται να χαρακτηριζόταν ως «ανενεργό» μέλος της OGP13 – κάτι το οποίο θεωρείται πλέον αρκετά πιθανό. Βέβαια, η Ελλάδα δεν αποτελεί το μοναδικό παράδειγμα για το πώς μπορεί μια χώρα να χρησιμοποιήσει το OGP ως «προπέτασμα καπνού». Ο Fraundorfer, σε σχετική έρευνα το 2017, διαπίστωσε πως ακόμα και χώρες που πρωτοστάτησαν στο OGP, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ΗΠΑ και η Βραζιλία, το αξιοποίησαν σε ένα βαθμό ως ένα επικοινωνιακό εργαλείο για να αποσπάσουν την προσοχή από συνεχιζόμενα προβλήματα διαφθοράς και αδιαφάνειας στο εσωτερικό τους14.
Το τέλειο παράδειγμα (προς αποφυγή)
Υπάρχει, άραγε, κάποιο ελληνικό παράδειγμα «ξεπλύματος» που να συνδυάζει και τις τρεις προαναφερόμενες μεθόδους opengov washing; Υπάρχει, και μάλιστα θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα «επιτεύγματα» ανοικτής διακυβέρνησης στη σύγχρονη Ελλάδα. Πρόκειται για την πλατφόρμα Ανοικτής Διακυβέρνησης OpenGov.gr που φιλοξενεί κατά κύριο λόγο δημόσιες ηλεκτρονικές διαβουλεύσεις πάνω σε σχέδια νόμων. Μια νέα, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη του Κωνσταντίνου Σαραβάκου και του Παναγιώτη Καρκατσούλη για λογαριασμό του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ) σχετικά με τη «δημόσια διαβούλευση στην Ελλάδα τη δεκαετία 2014-2024»15 δίνει μερικά άκρως διαφωτιστικά στοιχεία για τον τρόπο που αντιμετωπίζεται η δημόσια διαβούλευση στην Ελλάδα.
Αρχικά, αν και η υποχρέωση για δημόσια διαβούλευση επί των προτάσεων νόμου που θεσπίστηκε με τον ν. 4048/2012 και διατηρήθηκε με τις νέες διατάξεις του ν. 4622/2019 αφορά το σύνολο των υπό ψήφιση νόμων, εντούτοις αυτό δεν έχει επιτευχθεί ακόμα. Παρ’ όλο που το ποσοστό των νόμων που τίθενται σε δημόσια διαβούλευση σταδιακά αυξάνεται στο πέρασμα του χρόνου, την περίοδο 2023-2024 το 1/3 των άρθρων των ψηφισθέντων νόμων δεν συμπεριλήφθηκαν σε δημόσια διαβούλευση. Σε αυτή την επιλεκτική δημοσίευση άρθρων προς διαβούλευση έρχεται να προστεθεί και η στρέβλωση που προκαλεί στη διαδικασία η διάρκεια των διαβουλεύσεων. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την ίδια μελέτη, παρ’ όλο που το θεσμοθετημένο χρονικό περιθώριο των διαβουλεύσεων είναι δύο εβδομάδες (διάστημα ήδη μικρό σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο), την περίοδο 2023-2024 «1 στους 5 νόμους ήταν διαθέσιμος για δημόσια διαβούλευση μία εβδομάδα ή λιγότερο». Αν αυτό το γεγονός συνδυαστεί με τον όγκο της νομοθετικής ύλης που διατίθεται σε μια διαβούλευση, που ο «μέσος νόμος την περίοδο 2014-2024 είχε έκταση 66 σελίδων και περιείχε 60 άρθρα», διαφαίνεται ένα μοτίβο στρέβλωσης κατά το οποίο η χρονική και θεσμική διαχείριση της διαβούλευσης υπονομεύει την αποτελεσματικότητά της. Έτσι, δημιουργείται μια ψευδής εικόνα λογοδοσίας και συμμετοχικότητας, ενώ πρακτικά η συμμετοχή είναι περιορισμένη. Μάλιστα, αξίζει να αναφερθεί πως αυτός ο χρονικός περιορισμός δεν επηρεάζει κάθε συμμετέχοντα με τον ίδιο τρόπο, λαμβάνοντας υπόψιν πως ένας οργανισμός με αρκετούς πόρους μπορεί να ανταποκριθεί πιο αποτελεσματικά σε σχέση με έναν απλό πολίτη σε μια χρονικά περιορισμένη διαβούλευση, ασκώντας κατ’ επέκταση μεγαλύτερη επίδραση στις τελικές αποφάσεις.
Όσο για το σκέλος της ενορχήστρωσης του αφηγήματος περί διαφάνειας, στην προκειμένη περίπτωση είναι σχετικά αυτονόητο, αφού παρά τις ουσιαστικές αδυναμίες της διαδικασίας των διαβουλεύσεων, το opengov.gr παραμένει ίσως το βασικότερο επιχείρημα στο επικοινωνιακό αφήγημα της ανοικτής κυβέρνησης. Η ίδια η ύπαρξη της πλατφόρμας αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου αφηγήματος περί συμμετοχής και διαφάνειας, ενώ στην πράξη δεν εξασφαλίζεται ουσιαστικός διάλογος. Δηλαδή, η διαβούλευση λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο προβολής παρά ως εργαλείο συνδιαμόρφωσης νόμων ή πολιτικών.
Αναγνωρίζοντας το φαινόμενο Opengov Washing
Έχοντας εξειδικεύσει το φαινόμενο του open washing στην ανοικτή διακυβέρνηση με τη χρήση ενός πιο αντιπροσωπευτικού όρου όπως το opengov washing, κι έχοντας αναλύσει με παραδείγματα τις κυριότερες πτυχές του αξιοποιώντας την ταξινόμηση του Heimstädt, κρίνεται σκόπιμη και η σταχυολόγηση ορισμένων κριτηρίων για την ευκρινέστερη αναγνώριση του φαινομένου. Εξάλλου, η αναγνώριση φαινομένων opengov washing είναι κρίσιμη για την ενίσχυση της διαφάνειας και της ουσιαστικής συμμετοχής των πολιτών στα κοινά. Έτσι, παρακάτω παρουσιάζονται ορισμένες ενδείξεις που μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό τέτοιων πρακτικών:
Πρώτον, η προσχηματική συμμετοχή των πολιτών αποτελεί ένα από τα πιο εμφανή σημάδια. Όταν οι διαδικασίες διαβούλευσης είναι περιορισμένες σε χρόνο, δεν παρέχουν επαρκή πληροφόρηση, δεν διευκολύνουν τη συμμετοχή ή δεν ενσωματώνουν ουσιαστικά τις απόψεις των συμμετεχόντων, τότε η συμμετοχή λειτουργεί περισσότερο ως επικοινωνιακό εργαλείο παρά ως μέσο δημοκρατικής λήψης αποφάσεων. Η έλλειψη ανατροφοδότησης προς τους πολίτες σχετικά με το πώς αξιοποιήθηκαν οι προτάσεις τους ενισχύει αυτή την εντύπωση.
Δεύτερον, η χρήση τεχνολογικών εργαλείων χωρίς ουσιαστική αλλαγή μπορεί να υποδηλώνει «έργα βιτρίνας». Η δημιουργία ψηφιακών πλατφορμών ή εφαρμογών που προβάλλονται ως καινοτομίες ανοικτής διακυβέρνησης, αλλά δεν συνοδεύονται από αλλαγές στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων ή στη διαφάνεια, υπονομεύει την ουσία της ανοικτής διακυβέρνησης. Όταν τέτοιες πλατφόρμες δεν ενημερώνονται τακτικά, δεν είναι φιλικές προς τον χρήστη ή δεν παρέχουν δυνατότητες ουσιαστικής συμμετοχής, λειτουργούν περισσότερο ως «πυροτεχνήματα» παρά ως εργαλεία ενδυνάμωσης της συμμετοχής των πολιτών.
Τρίτον, η επιλεκτική δημοσίευση δεδομένων αποτελεί ακόμη μία ένδειξη. Όταν δημοσιεύονται μόνο μη κρίσιμα ή ήδη γνωστά δεδομένα, ενώ σημαντικές πληροφορίες που αφορούν τη λήψη αποφάσεων ή τη διαχείριση πόρων παραμένουν μη διαθέσιμες, δημιουργείται μια ψευδαίσθηση διαφάνειας χωρίς ουσιαστική λογοδοσία. Τέλος, η απουσία αξιολόγησης και ανατροφοδότησης σχετικά με τις πρωτοβουλίες ανοικτής διακυβέρνησης μπορεί να υποδηλώνει έλλειψη δέσμευσης. Όταν δεν υπάρχουν μηχανισμοί παρακολούθησης της προόδου ή αξιολόγησης των αποτελεσμάτων, οι πρωτοβουλίες αυτές κινδυνεύουν να παραμείνουν σε επίπεδο ρητορικής.
Αντί επιλόγου – Τί είναι (και τί δεν είναι) η Ανοικτή Διακυβέρνηση
Η ουσιαστική ανοικτή διακυβέρνηση απαιτεί περισσότερα από την απλή προβολή εργαλείων ή διαδικασιών. Δεν είναι ένα τεχνολογικό έργο αλλά μια συνεχής διεργασία "ανοίγματος" της διακυβέρνησης, ως ένα κοινωνικό συμβόλαιο στο οποίο οι εθνικές ή τοπικές αρχές δεσμεύονται για διαφάνεια, λογοδοσία και συμμετοχικότητα. Το να βρεθούν τρόποι να γίνει πιο διαφανής η δράση της δημόσιας διοίκησης, να αναπτυχθούν εργαλεία λογοδοσίας και να ενισχυθεί η συμμετοχή των πολιτών στα κοινά δεν αποτελεί μια τεχνοκρατική άσκηση. Ίσα-ίσα που τα εργαλεία υπάρχουν ήδη, και ιδιαίτερα σήμερα, με την αλματώδη ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, γίνονται ακόμη πιο γρήγορα, πιο «έξυπνα» και πιο αποτελεσματικά. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν υπάρχει ούτε καν η ανάγκη δημιουργίας ενός κατάλληλου θεσμικού πλαισίου προς αυτή την κατεύθυνση, μιας και συνήθως υπάρχει ήδη σε ικανοποιητικό βαθμό. Ήδη αναφέρθηκαν και ορισμένα παραδείγματα για αυτό, όπως η νομοθεσία περί δημόσιων διαβουλεύσεων (που η εφαρμογή της παρουσιάζει αποκλίσεις ως προς τη χρονική διάρκεια των διαβουλεύσεων) και η νομοθεσία περί δώρων σε πολιτικά πρόσωπα (που δεν εφαρμόζεται παρά μόνο έπειτα από μεγάλες πιέσεις της κοινωνίας των πολιτών).
Αυτό που πραγματικά χρειάζεται είναι αφενός η πολιτική βούληση για ουσιαστικά μέτρα ανοικτής διακυβέρνησης τα οποία θα υποστηρίζονται και θα ενισχύονται στον άξονα του χρόνου, αφετέρου η καλλιέργεια της σχετικής κουλτούρας ανοικτής διακυβέρνησης στα στελέχη της δημόσιας διοίκησης, για την ουσιαστική εφαρμογή των αρχών της. Απαιτεί μια βαθιά πολιτισμική αλλαγή που ενσωματώνει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη συμμετοχή ως βασικές αξίες στη λειτουργία των δημόσιων φορέων. Η ενεργή συμμετοχή των πολιτών, η συνεχής ανατροφοδότηση και η δέσμευση για βελτίωση είναι απαραίτητα στοιχεία για την αποφυγή φαινομένων τύπου «opengov washing» και την επίτευξη πραγματικής δημοκρατικής διακυβέρνησης. Ο όρος opengov washing, με τη σειρά του, ίσως αποτελεί μια καίρια συνιστώσα του φαινομένου open washing, προκειμένου να καταστήσει πιο εμφανή την υποκριτική χρήση των αρχών της ανοικτής διακυβέρνησης από εθνικές ή τοπικές κυβερνήσεις. Με αυτόν τον τρόπο αφενός διατηρεί σε εγρήγορση τα δημοκρατικά αισθητήρια των πολιτών, αφετέρου προσφέρει μια σειρά κριτηρίων με τα οποία δύνανται να διακρίνουν και να αξιολογούν οι πολίτες την ουσιαστική πρόθεση των αρχών να λειτουργήσουν με περισσότερη διαφάνεια, λογοδοσία και συμμετοχικότητα.
Πηγές / Βιβλιογραφία
1 Michelle Thorne, Openwashing, March 14, 2009 [https://michellethorne.cc/2009/03/openwashing/]
2 Audrey Watters, From "Open" to Justice, #OpenCon2014, November 16, 2014 [https://hackeducation.com/2014/11/16/from-open-to-justice]
3 OECD (2023), Open Government for Stronger Democracies: A Global Assessment, OECD Publishing, Paris [https://doi.org/10.1787/5478db5b-en]
4 Maximilian Heimstädt, Openwashing: A decoupling perspective on organizational transparency, Technological Forecasting and Social Change, Volume 125, December 2017, Pages 77-86 [https://doi.org/10.1016/j.techfore.2017.03.037]
5 ΣΕΒ, Η αξία των ανοικτών δημόσιων δεδομένων, Special Reports, 13 Δεκεμβρίου 2024 [https://www.sev.org.gr/ekdoseis/i-axia-ton-anoikton-dimosion-dedomenon/]
6 Open data in Europe 2024 [https://data.europa.eu/en/publications/open-data-maturity/2024]
7 Eliza Triantafyllou, The slow death of open data in Greece, 13.03.2023, iMEdD Lab [https://lab.imedd.org/en/the-slow-death-of-open-data-in-greece/]
8 Δηλώσεις Περιουσιακής Κατάστασης, Βουλή των Ελλήνων [https://www.hellenicparliament.gr/Organosi-kai-Leitourgia/epitropi-elegxou-ton-oikonomikon-ton-komaton-kai-ton-vouleftwn/dilosi-periousiakis-katastasis-arxiki]
9 Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς, Integrity Watch [https://www.integritywatch.gr/]
10 Δώρα υπουργών, VouliWatch [https://vouliwatch.gr/tag/dora-ypoyrgon]
11 Greece Action Plan Review 2022-2024, 3rd November 2023 [https://www.opengovpartnership.org/documents/greece-action-plan-review-2022-2024/]
12 Ολοκλήρωση της δημόσιας ηλεκτρονικής διαβούλευσης επί της νομοθετικής πρωτοβουλίας του Υπουργείου Δικαιοσύνης υπό τον τίτλο: «Προστασία προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις ενωσιακού δικαίου – Ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 23ης Οκτωβρίου 2019 (L05)». [https://www.opengov.gr/ministryofjustice/?p=16219]
13 Resolution of the OGP Steering Committee Regarding the Participation Status of Greece in the Open Government Partnership, 15 April 2024 [https://www.opengovpartnership.org/wp-content/uploads/2024/05/Greece_Under-Review-Resolution_20240415.pdf]
14 Markus Fraundorfer (2017), The Open Government Partnership: Mere smokescreen or new paradigm?, Globalizations, 14(4), 611-620. [https://doi.org/10.1080/14747731.2016.1236463]
15 Κωνσταντίνος Σαραβάκος και Παναγιώτης Καρκατσούλης, Η δημόσια διαβούλευση στην Ελλάδα την δεκαετία 2014-2024, Policy Brief No. #10, Σεπτέμβριος 2024, ΚΕΦΙΜ [https://kefim.org/nea-meleti-tou-kefim-gia-ti-dimosia-diavoulefsi/]